माधवी साने.

माधवी साने.

" मित्रा  एक लोचा झालाय.अरे आज सकाळी  'सीमा' घरी भांडून घर सोडून निघाली. संध्याकाळ पर्यंत पुण्यात येईल.मी उद्या पोचतोय सकाळी. पण .आजची रात्र ती कुठे थांबणार हा प्रश्न आहे..!"

"अजिबात काळजी करू नकोस. माधवी आहे घरी. तिला आमच्याकडे येवू दे.माधवीला फोन करायला सांग  तिला. तू आल्यावर बोलू बाकीचं, तू लवकर निघ मुंबईतून   "-मिलिंद.

"पुढचे चार- पाच  दिवस नुसती पळापळ. सीमा-सागर चं 'आळंदीला जावून लावलेला लग्न, आणि नंतर मुंबईत मित्राच्याच सदनिकेत केलेला  स्वागतसमारंभ पार पडे पर्यंत माझ्या डोक्याला नसतं  'टेन्शन' मुलीच्या घरच्यांनी पोलीस केस केलेली.मुलगी राहायला माझ्या घरी.ज्याच्या करता पळून आली तो  मुलगा हि माझाच मित्र ! दोन्ही घरच्यांचा राग  आणि संशय माझ्यावरच ! पण हे सगळं 'एन्जॉय' केला ते 'माधवी' नेच ! "

"अरे सीमाचा घर बाहेर पडल्यानंतर मला फोन आला ! मग काय, 'हाफ डे' टाकून घरी आले. खूप महत्वाच काम असल्यामुळे जाव लागतंय, उद्या परवाही बहुतेक रजेवरच असेन, असा सांगून बाहेर पडले आणि थेट घरी आले."

 "अगं 'माधवी' खूप मनस्ताप झाला मला. अति झालं  म्हणून बाहेर पडले शेवटी."

'सिमे जेवण तयार आहे. आपण जेवायला बसू आणि मग बोलू."

"अगं  नकोय मला..खरच..अजिबात इच्छा नाहीये.."

"हा हा हा..वा  वा  काय बाकी प्रेम ! म्हणे जेवणार नाही. आज ज्याच्या साठी जेवणार नाही म्हणते आहेस न उद्या लग्न  झाल्यावर त्यालाच सांगशील 'जेवायचं तर जेव ...माझं झालं. चल आवर  पट  पट, खूप कामं  बाकी आहेत.

सगळी खरेदी करायची आहे."

"तिथून पुढे अडीच दिवस आमच्या घरात नुसती 'लगीन घाई'. पहिल्या दिवशी खरेदी संपली नाही म्हणून पुन्हा दुसऱ्या  दिवशी  'लक्ष्मी रोड', 'तुळशी बाग' पालथी घालूनहि माधवीचा उत्साह काही ओसरेना.हि आणि हिच्या जोडीला तिच्या कॉलेज पासूनच्या मैत्रिणी,रात्रभर मेहंदीचा कोन घेवून..'वधु' च्या हाता-पायावर  'बारिक' नक्षीकाम..वधू झाल्यावर यांच्या  हातावर आणि दोन्ही पायांवर 'कोरीव' काम सुरूच.."

मध्ये उगाचच "हात लागेल हं इकडे तिकडे.अधांतरी ठेव .झोपू नकोस..खपली पडतेय असं  वाटलं तर त्यावर चहाचं पाणी घाल  मेहंदी कशी 'डार्क' झाली पाहिजे."

"ए माधवी तुला  आठवतं का गं ? आपल्या महाविद्यालयात पहिल्यांदा 'मेहंदी' डे  साजरा झाला होता..त्या वेळी आपल्याच 'ग्रुप' ने मेहंदी काढली होती..!"

"अय्या..काय भारी दिवस होते रितू..!"

"तू तर सगळ्यात मजा केलीस..अगदी 'फस्ट' 'इयर' पासून 'कॉलेज  संपे पर्यंत..! फस्ट  इयर मध्ये आलीस तेव्हा फक्त पंजाबी ड्रेस होते तुझ्याकडे.कॉलेज संपताना..एकही पंजाबी ड्रेस नव्हता तुझ्याकडे.सगळ्या जीन्स,आणि टोप्स, कुर्ते.. "

"रितू आणि माहित्ये का गम्मत..सुरवातीला फक्त हिच्या पुस्तकात 'सभ्य' राहुल द्रविड चा फोटो होता.नंतर..कपाटावर 'टी' शर्ट  भिरकावून  नाचणाऱ्या 'उघड्या' गांगुलीचा फोटो लागला..नंतर नंतर होस्टेल मधल्या  हिच्या खोलीच्या भिंतीवर 

तीन फोटो सतत असायचे.'.सलमान', 'ऱ्हीत्तिक' आणि ' रॉजर फेडरर'...!"

"त्यात हिचा चेहरा एकदम सभ्य, त्यामुळे कुणाला संशयही नाही यायचा.! खूप हुशार आणि अभ्यासू मुलगी आहे 'माधवी साने' असाच समाज होता कॉलेज  मध्ये."

"हं, त्या बिचाऱ्या वाचमन ला सांगायची कि 'काका' जाताना या 'नोट्स' तेवढ्या द्या ना 'मिलिंद' ला..! त्याला बिचार्याला काय माहित 'हिच्या प्रेमाच्या नोट्स तो पोचवतोय  ! त्याकाळी काही मोबाईल नव्हते. होस्टेल च्या फोन वरच  फोन यायचे.त्यातहि हिच्या कुण्या भावाचा फोन यायचा ! एकदा रेक्टर नि उचलला..तर म्हणे मिलिंद बोलतोय..माधवीला बोलवा बर. त्यानि बरोबर ओळखला 'हिच्या' भावाचा आवाज  आणि त्याचा 'भाव'हि  !! 

"फस्ट इयर ला खरच तशी शांत होती..सेकंड इयर ला आपला ग्रुप जमला आणि  मग हिचे रंग दिसायला लागले. कधीही कुठल्याही गोष्टीचं  टेन्शन घ्यायचं नाही हा हिचा स्वभाव. बघावं  तेव्हा खिदळत असायची ! दुसर्यांची मस्करी करणं हा हिचा छंद च जणु !"-रितू.

'अगं  हो न, एकदा तर सेकंड इयर ला त्या 'मंदार' चा लायब्ररीच्या स्टेप्स वरच इंट्रो घेतला शहाणीने !"

"त्याच्या पुढे कहर म्हणजे हिची जर्नल्स कायम फस्ट इयर ची मुलं पूर्ण करून द्यायची..हिला काय मिलिंद कडून त्याची जर्नल्स मिळायची...हि तीच घायची आणि नव्या मुलांना द्यायची..!"

"व्हायवाच्या वेळी तर कहर व्हायचा..हि गंभीर चेहरा करून बसायची..थोडंस  बोलायची आणि शेजारच्या मुलाकडे बघायची..! प्रश्न विचारणारा पुढच्याला धरायचा- हि सुटायची.!"

"पण काहीही म्हणा समोरच्याला दुखावणं हा हेतू नसायचा..त्या मुळे तिचा खट्याळपणा लोभस व्हायचा.मजा यायची."

"अक्खा होस्टेल अभ्यासात बुडलेला असायचं तेव्हा हिला गाणी ऐकायची इच्छा व्हायची..रात्रभर जागून  अभ्यास थोडाच व्हायचा..पण हिच्या हातची 'चोरून' लावलेल्या हिटर वरची 'मेगी'  आणि नेस कॉफी  अप्रतिम लागायची..!"

"शहाणी आपल्यापेक्षा कमी अभ्यास करायची  आणि मार्क मात्र आपल्यापेक्षा जास्त ! "

"एरवी कधी वर्गात लक्ष नसायचं पण शिक्षकांचा 'कोण'  विश्वास कि हि खूप हुशार आणि सभ्य मुलगी आहे !"

"अर्ध्या वह्या तर नुसत्या कोर्याच असायच्या.."

"शेवटची पानं  तर बघण्याजोगी असायची..काही हि लिहिलेलं असायचा त्यावर..कशाचा कशाला अर्थ लागायचा नाही..मध्येच नक्षीकाम..त्यातसुधा 'एम' हे अक्षर हजारदा गिरवलेला..कुणी विचारला तर म्हणायची माझ्या नावच पहिला अक्षर आहे..म्हणून लिहिलंय.."

"शेवटच्या वर्षानंतर जगाला कळलं 'एम'' हे अक्षर कुणाच होता ते !!" 

"बघ बरं 'माधवी' सीमाच्या हातावरचं 'एस' हे अक्षर कुठे आहे ते? मेहंदी वाळली  आहे आता...!

"मी कशाला शोधू..सागर आहे कि..बघेल तो !"-माधवी.

लग्नाच्या दिवशी तर काही बोलून सोयच नाही.सकाळी सकाळी 'माधवी'ने कुणा 'ब्युटी शिअन ' ला बोलवून घेतलं.

"पुढचे दोन तीन तास मंदार तुम्ही कुणी इकडे येवू नका..सीमाचं 'ब्राइडल स्पेशल' फेशिअल करायचं आहे..तिचा मेक अप व्हायला तेवढा वेळ लागेल. तो पर्यंत तुम्ही जायची तयारी करा.गाडी पण सजवायची आहे.'

"ओ के . मालकीण बाई !"

"फौंडेशन हिच्या 'स्कीन' ला सूट  होईल असाच घ्या..लेटेस्ट हर्बल ब्रान्डच वापरा. 'आय ब्रो' निट करा.. मस्करा व्यवस्थित करा..डोळ्याभोवती अजिबात काळी वर्तुळं नकोत, दोन दिवसच जागरण फोटोत दिसायला नको. आय शाडो, आय लायनर.. काळजीपूर्वक लावा.डोळ्यात काजळ घाला.लिपस्टिकची शेड सौम्य राहू द्या .गालावर 'ब्लशर' लाऊन झालं  कि मग काजळाची 'तीट' काढा नाजुकशी 'नवरी'च्या गालावरच ! केशभूषा तिच्या आवडीनुसार करा..मोगर्याचे गजरे..उंची अत्तराची कुपी..हेअर पिना,परफ्युम  इ इ सगळं इथेच काढून ठेवलं आहे. तुम्ही सुरुवात करा..मी आलेच.."

"माधवी रांगोळी एकदम मस्तच ! कुणालाही खरं वाटणार नाही कि हि अचानक ठरलेल्या आणि पळून जाऊन होत असलेल्या लग्नाची तयारी आहे म्हणून !"

"मिलिंद आणि माधवी तुमच्या मुळे आमचं  लग्न इतक्या थाटात लागलं ! तुम्ही खूप आपुलकीने आमचं  लग्नकार्य केलं.पळून जाऊन लग्न करताना एवढे लाड खचितच कुणाचे होत असतील !"

वर्ष दोन वर्ष निघून गेली..परत एकदा सागर चा फोन .."मित्रा लोचा  झालाय .सीमा अचानक भांडून घरातून  निघाली आहे..!" 

"टेन्शन घेवू नको...असा त्याला उसनं अवसान आणून म्हणालो आणि जागेवर खाली बसलो..पुन्हा असंख्य  प्रश्न  नजरे समोर..! "

"सीमा घरून भांडून बाहेर पडली..हेच न? मला माहिती आहे ! ती इथेच येणार आहे !मी बघते काय करायचं ते. तू 'रीलाक्स" राहा."-माधवी.

बेल वाजली ! दरवाजा उघडायला मीच..दारात सीमा..या खेपेला गळ्यात मंगळसूत्र इतकाच बदल..!

माधवी वर कसलाच परिणाम नाही...मस्त आलं घालून केलेल्या चहाने तिने सीमाच स्वागत केलं. रात्रीच्या शो ची तिकीट बुक केली.

"माधवी प्रसंग काय आणि तुझ चाललय काय ? निवांत राहायचं म्हणजे किती ?ती आपली मैत्रीण नवर्याशी भांडून घर सोडून आली आहे  आणि  तू तिला सिनेमाला घेवून निघाली आहेस ?"

"हो. तू फक्त बरोबर ये...मी बघते बाकीच..!"

पोपकोर्न खायला म्हणून मध्यंतराला उठलो.हातातली 'नेस कॅफे' संपली..मध्यंतर संपला..तरी माधवी काही चित्रपटगृहात जायला तयार नाही.

"मिलिंद..चाल आपण निघूया..सीमा तू बस सिनेमाला..हा येईल नंतर..!"

"अगं झालं तरी काय ?"

"काही नाही! "

"राहू दे सिनेमा  मी पण येते तुमच्या बरोबर..!"

"ओ के. मी गाडी घेवून येतो तुम्ही व्हा पुढे मग."

"मिलिंद..त्या सर्कल जवळ गाडी थांबवा..! सीमा उतर खाली तू पण."

"मी प्रत्येक गोष्ट निवांत घेते..असा तुम्ही म्हणता ! मला सांगा, इतक्या गांभीर्याने जगून तुम्ही असा वेगळ काय मिळवला आहे ? आदळ  आपट  करून, त्रागा करून काही फायदा आहे का ?

आधी आई वडिलांशी भांडून बाहेर पडलीस..त्यावेळी सावरायला सागर होता..! आज त्याच्याशीही भांडलीस..पुन्हा घरा  बाहेर पडलीस..का ?साध उत्तर- 'आहे' त्यात तू समाधानी नाहीस.आहे तिथे राहून परिस्थिती बदलणं तुला शक्य नाही असा म्हटल्यावर तू सोप्पा पर्याय निवडलास..पळ काढण्याचा..! आहे त्या गोष्टीत आनंद मानणारी मी कायम सुखात होते किंवा आहे असा नाही..पण एक नक्की कि माझ्या स्वभावामुळे मी इतरांच दुक्ख वाढवलं नाही.

मी समोर असणाऱ्या संकटाची चिंता कधीच करत नाही. चिंता करून समस्या सुटत नाही.उलट चिंता करून आपण समस्येवर मात करायची आपली उपजत शक्ती गमावून बसतो. तीच ताकद जर का..समस्येवर मार्ग शोधण्यात वापरली  तर उपाय सापडतो. जितके तुम्ही तुमच्या नैसर्गिक स्वभावाशी प्रामाणिक राहता तितका तुमचा प्रभाव वाढतो आणि  जितका तुम्ही दुसर्याच अनुकरण  करता तितके तुम्ही 'स्वत्वा' पासून दूर जाता-हतबल होता  इथूनच खरी फरफट चालू होते.

शुक्रवारी प्रदर्शित होणारा प्रत्येक चित्रपट हा कुठे न कुठे 'कमी' असतोच..तरीही लोक पुढचा चित्रपट पहिल्यापेक्षा चांगला असेल या अपेक्षेने गर्दी करतात..अपेक्षाभंग होत राहिला तरीही 'या पुढे काहीतरी चांगला आहे' या विश्वासावर हे वर्षानु वर्ष होत आलं आहे..! हा विश्वास आतून येण्यासाठी तुमचं मन  हे सजग आणि टवटवीत हवं !दुक्खालाही खिजवायची ताकद माझ्या हास्यात आहे.असा मी मानते. मी चिडले, वैतागले तर दुक्ख वाढणारच आहे..मग थोडस हसून मनाला आनंद का देवू नये ?

विचाराचा क्षण हा कृती करण्यापूर्वी येतो.चित्रपटगृहात येण्याआधी मी 'विचार' करायला हवा. चित्रपट सुरु झाल्यावर बाहेर जावसं  वाटणं  हा झाला  पलायनवाद ! संसाराचं  हि तेच आहे !!

मी मध्यंतरात बाहेर पडले नसते तर तुम्ही चित्रपट पूर्ण बघितला असता. बघताना तो आवडो किंवा न आवडो..तिथून पुढच्या आयुष्यात ज्या ज्या वेळी त्या चित्रपटाचा विषय निघाल्यावर 'तो' चित्रपट आपण बघितला होता..असा स्मरेल त्या त्या वेळी फार समाधान जरी नाही मिळालं तरी आपण चित्रपट पहिला नाही हे शल्य तरी  तुमच्या मनाशी राहणार नाही. आता मी बाहेर पडले मागोमाग तुम्हीही आलात..माझ्या मुळे तुमचाही आनंद मी हिरावून घेतला.मला कितीही आवडला नाही आणि लोकांना आवडला तर ते तो चित्रपट  बघणारच. आणि लोकांना आवडला नाही पण मला आवडला तर मी हि बघणारच  !! माझ्या / लोकांच्या आवडीमुळे चित्रपटाची कथा बदलत नाही म्हणूनच तर सगळेजण तो बघायला जातात. जे चित्रपटाच तेच आपल्या आयुष्याच.. 'समाप्त' ची पाटी  दिसे पर्यंत खुर्ची सोडायची नाही..मजेत  बघत राहायचं..!"

गुरुप्रसाद हरी खाडिलकर.

9960397773.

रांजणगाव,

७/१२/२०१२

पहाटे  ३.२० वा.

जनाबाई पवार.

जनाबाई पवार.

"ओ पोराओ, उटा  पानि  भरु लागा..हौद भरा  आदी ...नंतर  पसरा पायजे  तर..ओ SS " चार  दिस झाले कामाला बी गेले नाय...ताब्येतच बरी नाय पान्याला बी रोग झालाय..

उगाच  टिपूर टिपूर येतया..मस्त सगळ्यांना पानी लागतया,  भराया  नगं  यास्नी  "ओ पोराओ  उटा  पटशिरी..उटले का ? आना  चला 'बालट्या' समद्या..घ्या भरून..पटा  पटा  ओतू लागा हौदात !

अगो रेस्मा  पार टिपका  नाय रहायला हौदात..भरू लाग जरा ! मी आन्घुल उराकते तवा पर्यंत..भरू लाग..!!! "

""आले मावशी, अवो उटा  कि..ह्या मावशे ला काय करावं  समजत नाय..रोजच्याला सक्काळ सक्काळ बडबड ..!!""- रेश्मा.

हौद भरला का ?  'बुचान' काढा म्हंजी पटा पटा भरतया, सोडा पियाच पानि  भरून घेते आदि ! कळशी विसळून घेते, शिळ पानी ओतून टाकते घमेल्यात, मग लुगडं धुवाय येतय त्यात. अरे 'नाम्देव' कळात का न्हाई?

अंघोळी उरका पटपटा  बाकीचे दोघे कुठाय? पानि  गेल्यावर जागे व्हता आत्ता भरू लागा कि ? नंतर नळा ला हात लाऊन  दिनार नाय  सांगून ठेवते "आय घाल्यानो" !!! "आल्ये आट कवा वाज्ले  ? आले दिना बाय थांबा संग जाऊ कामाला.

आल्ये कुलूप घालते पटकनी ...नळ निट  बंद करा बर का ? गळून देवू नका !!!

"मावशी पुरा दिवस खराब करते राव, सक्काळ सक्काळ जी बड्बड सुरु करते कि बस रे बस पुरा दिवस वाईट जातोया  मंग..त्या दिवशी तर आमाला प्याला भी पानी  दिला नाय..कितीदा मागित्ला  पन  नाय म्हणजे नाय एक घोट दिला नाय म्हातारीनं !! -"नामदेव आणि कंपनी !

"दिना आज  पोचू येळेत, नाश्ता भी मिळल आज..मस्त किती खाल्ला तरी चालतंय, नवीन सुपरवायजर का कोन  तो आलाय दिडशाना त्यास मस्त एकदाच सुनावलं तीत पासुर काय बोलत न्हाय मला.! सून नाय आली तुजी ? तरण्या पोरीस्नी काय रोग होतोया? यांनी काम करून आमास्नी खायला घालायचं  ते ह्याच मेल्या बसून र्हांतात !! त्या रेस्माच भी तेच..मेली दोघा नवरा बायको नुसती झोपून असतात..मला काय तवा भाडं मिळतय तोवर ठेवनार...नंतर लाव्ते हुसकावून !!! आयला आज लवकर आल्यावानी वाटतया ! कधी पोच्लो  कळालच न्हाय बग !" 

"दिसभर त्या बिस्किटाच्या कंपनीत येळ कसा भुर्कन  उडतोया...डायरेक सांच्याला कळतंय कि धा तास डूटी झाली ! लग्नाची  पोर घरात  हाय तोवर कामाला जावा लागनार, न्हंतर  बगू  जमेल तितके दिवस जायचं  नंतर द्याचं  सोडून काय तवा..!! जास्त नाय तरी सुदा  हुंडा म्हनू लेकीला  चार पाटल्या, जावयाला अंगटी, पोशाक  आणि लगीन लावायचा खर्च देवा लागेल..'हे' असताना सोन्याची तयारी हाय झाल्याली..आता फकस्त लगीन लाऊन दिला कि झाल !

समोरच्या पोरीबरोबर हिचा बी लगीन उरकला तर आणि बेस ! एका खर्चात दोन लग्न उरक्तील !! आमी बोलत नस्लो म्हनून काय  झालं ! शेवटाला दीर भावजय च हाय नात्यानं ! आनी  पोरी मस्त बोलून चालून असत्यात  मग आमी  कशा उगा नाक खुपसाया जायचं तेन्च्यात ! "

"मावशीच्या पोरीच्या लग्नात घरच्यावानी राबलो, खरकट बी उचललं पन मावशीने साद 'कौतुक' केला नाय त्याच..वरती ..अक्क्या वरदा समोर गुरकावून म्हन्तिया कशी ""माज्या घरावर नजर ठेवा पोरानो.."" अमी काय फारेकरी हाय होय ? येवड्या कमी वयात घरा भायेर र्हांतोय ,बारा चौदा  तास रात्रपाळी करून आल्यावर अंग मोडून निगत ...पानी  भरायचा  कंटाळा येतोया.. हि समजूनच घेत न्हाई...वय बगून गप बसावं  लागतंय !

" कपडे घालू नगा इथ, एकच दोरी हाय मला लागत्ये ती..काडून  घ्या कापड ..एक दोरी बांदा कि सोत्ता ..काय तवा..! सगळं काय मालक  देणार होय रे तुमाला !किती पगार घेता रे तुमी ? सात आट हजार  नक्की असेल न्हवं म्हणल ! हाय नवं ? मग बांदा  कि  दोरी  आनून !!

हि मला लागती..हाय का बगा जागा मला लुगडा वाळत घालायला ?" 

"जना मामी येती का कामाला ?" 

"न्हाय आता नाय येणार कामास्नी मी..पोरगी आल्येय चार दिस न्हाई आता..ये बस पाच मिंट  तुला चहा पाज्ते !"

"नगो जाती म्या  हुशीर झालाय अदिच..नंतर येती रातच्याला.."

"अगं  रेस्मा पाय मुऱगाळला न्हवं, आय आय गं दे जरा पाय दे इकडं..पोरगी असताना काय न्हाय झालं आनी आता  मेला काय  रोग झाला  नकळे "

"आट दीस झाले पाय काय उचलत नाय..येती का तू  ?"

"दिस भर मावशींची नुस्ती बड्बड चालू असतीया बघ..ठणका थांबत न्हाई, सहन भी होत न्हाई..रातच्याला भी आरडत  असत्यात.."

"आता घेऊन चाल्ले माझ्या संग तिला ! चांगल्या डाकटरला  दाकवून  आनते , ह्यांच्या गाडीत घालून घेवून जाते दुपारच्याला "

"'आय' आता निवांत र्हा माज्याकडा, आराम कर किती दिस अशे हाल  काढणार ? "

"इथ भी तेच का? चांगला आराम पडायला म्हनून इकड  आणला..तर गप  बसलं  आराम  केला त्ये न्हाइ. कशाला चौकशा करीत बसती ग तू ? जावय काय करतो ? दीर काय करतो ? कुठ जातो? त्याची बायको तशी का ? काय कराच  तुला ?? नुस्ती  बडबड कराची अन गावाला तमाशा...काय होऊन रहाले  तुला ? बाप असताना त्याच्यासंग भांडली, चुलत्या ला बोलून बोलून शेवटला वेगळ बिर्हाड कराया  लावलं. सोत्ताच असं काय केला तू जीवनात ? थोडा थोडा जे काय होत्त त्याचा भी लय गर्व तुला.नुसत्या चौकषा करायच्या आनी आग लावायची याची त्तेला, तेच्ही याला?  लोकास्नी काय कळत न्हाई ? हाय ते प्रेमानं  दिलं  दुसर्याला ते न्हाई, उगा चरफडत बसयाच ! प्याच  पानी  द्याचे भी सन्स्कार न्हाई केले तू माझ्यावर... आनी  माज्या  माग मस्त बोंबा मारत असते..'पूजाला'  अशी वाढवली नि तशी वाढवली.

हातात दोन पाटल्या काय घातल्या नि गावभर सांगत सुटलीस "पूजाच्या लग्नामुळ कर्जबाजारी झाले म्हणून म्हातार पणात  कामावर जाव लागतंय.."

"बा ची पुन्याई म्हनून  चुलत्यान  इतकं  होऊन सुदिक माझा लगीन तेच्या लेकीच्या लग्नाच्या मांडवात लावून दिलं. पन अजुन्भी तू सुदरत  नाय...धा  फुटावर दुसर्या घरात रहातोय तरी बोलत न्हाई तेच्याशी तू ! गाव काय चांगलं  न्हाई म्हणीत तुला. तुला सोत्ताहून काय भी कराया  नग,  फुकटचा  मोटेपना पायजे फक्त!! मिरवायची हौस लय तुला! मिरवन्या  अगोदर ते आपल्याला शोभता का याचाभी इचार कर कि कवातरी..! उगा आदळआपट  करून भिक मागीत्ल्यावानी मान मागण्यात काई अर्त  हाय का ?पन  नाय.. तुज आपलं सुरूच..  आज पर्यंत गप हुते..पण आज माज्याच संसारात काडी टाकाय निगालीस म्हनून  सांगाव लागलं ! "

गुरुप्रसाद हरी खाडिलकर.

रांजणगाव,

9960397773

३/१२/१२

सकाळी ७-२७.वा.

बिल्वा इनामदार.

बिल्वा इनामदार.

'बिल्वा' ने खूप केला सगळ्यांसाठी ! सगळ्यांचा करून झाला आणि शेवटी नवऱ्याचा आजारपण निस्तरता निस्तरता गेली.मला खूप आधार होता बाई  तिचा ! आता घर म्हटलं  कि भांड्याला भांड लागायचंच  ! इनामदारांच्या वाड्यात तेव्हा आम्ही नुकते राहायला आलेलो. घरात पहिली सून येणार म्हणून अप्पा केवढे खुश होते. काकू ना  तर ते उघडपणे सांगायचे, "दुसर्याची पोर आपल्याघरी येणार आहे तिला आपल्या मुलीं सारखीच  वागणूक द्यायची ! सासुरवास करायचा मनात देखील आणू  नकोस." इनामदारांचा वाडा  तसा मोठा.पण  वाटणी  झाल्यावर मध्ये भिंत उभी राहिली ती कायमचीच. अप्पांच्या हिस्श्यात असलेल्या दोन खोल्यात आमचा नवा संसार सुरु झाला. यांचा शिक्षकी पेशा, हळू हळू आजू बाजूची मुलही शिकवणीला यायची.

त्या गरिबीच्या दिवसात खर्च मेले नव्हतेच. जे काही चार पैसे येतील त्यात जमवून घ्यायचा कि झाला. एखाद्या महिन्यात गणित चुकायचं भाड्याचे पैसे रखडायचे पण आधी अप्पांनी आणि अप्पांच्या पश्चात 'बिल्वाने' चुकूनही तगदा  लावला नाही ! 'बिल्वा' मस्करीत म्हणायची ताई बाई भिंतीवरचा महिना बदललात का नाही ? पण ते तितकाच. 

बाई  मोठी करारी.माहेरची गरिबी सोडून..सासरच्या दारिद्र्यात आलेली ! माहेरचा एकत्र कुटुंब. हिच्या आधीच्या दोन बहिणी आणि धाकटे बंधुराज ! त्या मुळे  निरनिराळी मतं, निरनिराळे स्वभाव आणि सगळ्यांना बांधून ठेवण्यासाठी लागणारा वचक या सर्वांची तिला चांगली जाण  आणि .जोडीला पुरेसा शिक्षण !

या शिदोरीवर तिने इनामदारांच्या घरात अल्पावधीत स्वताच स्थान निर्माण केला. घराच्या वाटणी नंतर अप्पांच्या वाट्याला आला ते फार अल्प  होता आणि जे मिळाला त्यातला बव्हंशी कोर्ट कचेऱ्या मध्ये संपला. हाताची शेतजमीन गेली..उपास मारीचेच  दिवस नशिबी होते..पण त्याच वेळी 'बिल्वा' ने  आणि थोरल्या शरद  ने नोकरी करून घर सावरलं !  नवरा हि तसाच कुटुंबाची जबाबदारी  अंगावर घेणारा होता हे मान्य पण अप्पाना शेवट पर्यंत कौतुक वाटला ते बिल्वाचच !!"दुसर्याच्या घरून येवून या मुलीने माझा संसार सावरला.घरातल्या स्वयपाका पासून गोठ्यातला शेण  उचलण्यापर्यंत सगळी काम हिने केली. हि चा हातभार लागतोय म्हणून माझी इतर चार मुलं  आज सुखात जगतायत...पोरीच खूप कौतुक वाटता !" अप्पानाच उर भरून यायचा. पुढे अप्पांच्या जाण्यानंतर घराची  सूत्र अलगदपणे 'बिल्वाच्याच' हातात आली. सासूबाई तशा नावालाच ! स्वताहून पुढे होऊन कुठली जबाबदारी अंगावर घेण हा मुळी त्यांचा स्वभावाच नव्हता. सतत कुणाच्या तरी आधाराने आणि दडपणाने जगायचं एवढाच त्यांना माहित. आधी अप्पांबरोबर  संसार करताना अप्पांचा ऐकत आल्या, पुढे मुलांच्या राज्यात  "बिल्वा वाक्यं प्रमाणाम.. !"या न्यायानं  चालल्या.

अकस्मात अप्पा गेले..आणि इनामदारांच्या वाद्याचा नूर हळू हळू बदलाल्याला लागला..बिल्वा शरद नोकरीत गुंतलेले..शेती कसायला कुणी नाही..गोठ्यातल्या गुरांना कसा सांभाळायचा ?  जीव गुंतलेला असला तरी  शक्य होत नव्हता...एका दिवशी बिल्वा ने आणि शरद ने निर्णय घेवून गोठा रिकामा केला...! वर्ष दोन वर्षात धाकटा भाऊ शिकून नोकरीला लागला..थोडी आर्थिक सुबत्ता यायला लागली..! मधल्या भावाने स्वताचा वेगळा मार्ग शोधला..तो कशातच अडकून पडला नाही..! या गोष्टीचा इतरांना होणारा मनस्ताप.. नवर्याच्या धाकट्या बहिणींची शिक्षण...अप्पांच्या जाण्याच दुक्ख  स्वताची नोकरी आणि  तान्ही मुला एवढ्या सर्व जबाबदार्या समर्थपणे पेलत तिने आणि शरद ने  त्या सगळ्यांची  लग्न कार्य हि केली !!!

हे सगळा करायला बिल्वा काही त्यावेळी चाळीशी पन्नाशी ला नव्हती किंवा तिला तसा सांगायलाही कुणी जात नव्हता. हे सगळा तिने कुटुंबा करता केलं ! 

तिच्या ह्या कर्तुत्वाची जाणीव घरात सर्वाना असल्यामुळे सगळे तिला खूप मानत.घरात नसलेली आर्थिक सुबत्ता आली...हळू हळू सुखाच्या आणि व्यक्तिस्वातंत्र्याच्या संकल्पना बदलत गेल्या...!आधी जावा जावांमध्ये छुपा संघर्ष सुरु झाला..एकीकडे जावेच्या मुलांवर जीवापाड प्रेम त्यांचे लाड आणि त्याच वेळी कुठे तरी मोठ्यान्च्यातच चालणारं  असमंजसपणाच शीत युद्ध !!! मधला भाऊ आधीच  वेगळ्या वाटेने गेलेला.दोनही बहिणींना  चांगला सासर लाभलं ! एकत्र म्हणून कोण तर थोरला आणि धाकटा भाऊच ..पण नाही  उपाशी पोटी, गरिबीत एकत्र राहिलेला घर पुन्हा दुभंगला..! आणि एक भिंत !!

तिसर्या भावाचा मार्ग वेगळा असला तरी त्याला आणि त्याच्या कुटुंबाला बिल्वाने जेव्हा लागेल तेव्हा हरप्रकारे आधार दिला. 

एकीकडे मुलानी एकमेकांकडे  जाण.. येणा सुरूच ठेवला.मोठ्यांचे वाद आपसात आणले नाहीत..!शिक्षणा नंतर यथावकाश त्यांची हि लग्न कार्य झाली..! नातवंड आली. कार्यानिमित्त्याने घर एकत्र येत राहिल. स्वतः च्या  आई पासून थेट नातवंडा पर्यंत प्रत्येकासाठी तिने जे जे लागेल ते ते  केलं. स्पष्टवक्ता आणि रोखठोक स्वभाव यामुळे प्रसंगी कुणाचाही मुलाहिजा ठेवला नाही. एखाद्याची बाजू घेतानाही  इतर कोण काय म्हणेल याचा विचार केला नाही. काही वेळा हे योग्य असायचा..काही वेळा नसायचा...! एवढी धडाडीची बाई ती पण शेवटी कुटुंबात अडकून पडली. कुटुंबासाठी एवढ्या खस्ता खाल्ल्यावर स्वताच्या म्हणून हौशी मौजी उरल्याच नाहीत.

 अलीकडे माझी तिची भेट क्वचितच व्हायची. मी माझ्या आजारपणात आणि ती तिच्या नवऱ्याच्या...!

आज ती गेलेली कळलं  आणि भूतकाळात जीव गुंतला !

'बिल्वाच' मला एकदा म्हणाली होती.."ताई, खरा सांगू का? मी या घरात आले..तेव्हा काय गत  होती ? घरात चार माणस  होती पण गाठीला दोन पैसे नव्हते..आज नेमका उलट आहे हो..आर्थिक विवंचना काही नाही..पण निस्वार्थ प्रेम करणारी आपली माणसं  नाहीत..मुलं  आहेत पण ती तशी आपल्या विश्वात मश्गुल..नातवंडात मन रमत..पण पुन्हा त्यात डाव उजवा होत रहात ! या घरात माझं  वेगळा स्थान आहे..मला सगळे मानतात..अतिशयोक्ती नाही पण काही अंशी माझा वचकही आहे. हे सगळा  आपोआप झालेला नाही.

लहानपणाची एक गोष्ट सांगते, "आम्ही तिघी बहिणी जवळपास एकाच वयाच्या, गावातल्या शाळेत एकत्रच जायचो यायचो. डबा , अभ्यास, हाणामारी दंगा  सगळा एकत्र ! मोठी शांत असायची. धाकटी माझ्याच सारखी वात्रट. धाकटी नेहमी सापडायची आणि मार खायची..मोठी शांत म्हणून गुणी..मी वात्रट पण व्यवहारी आणि विचारी बर्याच वेळा सुटायचे.एकदा काय झालं  दहावीत असताना  आम्हा तिघींना बाबांनी एकसारखी तीन शाई  पेन आणून दिली. हातात पेन मिळाला याचा कोण आनंद झालेला.मोठी नेहमी प्रमाणे शांत. धाकटीने पेन उघडलं, आणि शाई झटकताना चुकून तिच्या हातून पेन पडला. शाईचा  सडा  कपड्यावर आणि जमिनीवर पडलेला. दोन मिनिटापुर्वीचा तिचा हसरा चेहरा रडकुंडीला आला. .मोठ्या  ताई ने तेवढ्यात 'आता बाबांना नावच सांगते म्हणून चिडवलं.' बिचारी खरोखर रडायला लागली. तो आवाज ऐकून बाबा आले..अपेक्षेप्रमाणे रागावले..'तुला मेलीला अक्कल नाही, ती मोठी बघ कशी हुशार आहे नाहीतर तू.. थांब आता पेनच  देत नाही परत...!' म्हणाले. मला खूप वाईट वाटल. मी पटकन बोलून गेले.."बाबा ते पेन माझा होता..तिचा पेन निट  आहे.हे बघा." पेनं सारखी असल्यामुळे माझा खोटेपणा लक्षात आला नाही. त्या दिवशी मला कळला कि ज्याची बाजू सावरून घ्यायला कुणी नाही त्यालाच मदत करावी.त्यातून दोन गोष्टी सध्या होतात..एक म्हणजे आपलं  सामर्थ्य  गरजू माणसासाठी वापरला जातं  आणि दुसरं  असा कि आपला महत्व आपोआप वाढतं ! एकदा का आपला महत्व वाढला कि आपण म्हणू तसा होतं ! मी म्हणेन तसा व्हावं  हीच माझी इच्छा असते ! पण त्यामुळे काय होत ना, आपल्यावाचून ज्याचा अडत नाही न त्याच्याबद्दल असूया वाटायला लागते.

कुणाच वाईट व्हावं  अशी माझी इच्छा मुळीच नाही पण त्याचं  कुठेतरी अडल्याशिवाय ते माझ्याकडे येणार कसे ? "हि " मला मदत नक्की करेल असा जो पर्यंत त्यांना वाटतंय तो पर्यंत माझा अस्तित्व आहे. त्यांचा परावलंबन ज्या क्षणी संपेल त्या क्षणी माझी सत्ता संपली.मी कर्तबगार आहे हे नुसता मला माहित असून उपयोग नाही.ते इतरांनी स्वीकारला पाहिजे. कुठल्याही गोष्टीची स्वीकारार्हता वाढण्यासाठी काही वेळा परिस्थिती निर्माण करता आली पाहिजे.हे ज्याला जमत त्याचा लोक ऐकतात. "

गुरुप्रसाद हरी खाडिलकर.

रांजणगाव 

२८/११/२०१२

रात्रौ १.१६ वा.

९९६०३९७७७३

अश्वमी चीत्गावकर.

आज उतरत्या वयात  गरजेपुरता पैसा आणि राहायला हे घर आहे.  पण  माझी दोन्ही मुलं  माझ्या सोबत   नाहीत. अर्थात ती नाहीत म्हणुन वाईट वाटत नाही. हि अश्वमी चीत्गावकर कुणापुढे   झुकली नाही  ती आता या कालच्या मुलांसमोर थोडीच झुकेल  ?

माहेरी मी सगळ्यात थोरली.लग्न  होई पर्यंत स्वताच्या रुपाची आणि घरच्या श्रीमंतीची जाणीव मनाला झालेली. कस बसंपदवी पर्यंत  शिक्षण पूर्ण केलं. दादा नि स्थळ आणल.मुलगा आवडला लगेच हो म्हटलं.    माहेरचा रुबाब घेवूनच सासरी आले. सासरी आल्यावर नवरा कर्तुत्ववान मिळाला.मोठ्या हुद्द्यावरची सरकारी  नोकरी. आधी खेड्यातून शहरात आले. नंतर शहरी थाटाची सवय झाली.दर दोन अडीच वर्षांनी यांची बदली व्हायची.राहायला सरकारी घर,फिरायला गाडी, दिमतीला नोकर चाकर.असा वाटायचा कि मीच साहेब आहे.
बर यांना कसली म्हणून हौस नाही. सतत आपलं  कार्यालय, काम फायलींचा गठ्ठा आणि  दोन्ही  मुलं  यातच लक्ष.सोबतीला ओठामधे रेंगाळणारी सिगरेट ! माझ्याकडे कसली तक्रार नाही कि कसला  विशेष आग्रह नाही.
मला तसा स्वातंत्र्यच होता. बाबा कार्यालयात व्यग्र अस्साल्यामुळे दोन्ही मुलांना हवं नको बघायचा,त्यांना फिरायला घेवून जायचा,शाळेचा अभ्यास, शिकवणीचा वर्ग नियमित सुरु आहे का हे बघण्यात दोन्ही मुलांचा लळा मलाच जास्त लागला. मोठी ताई अंकिता अभियांत्रिकी शिक्षणासाठी दहावी नंतर  घरातून बाहेर पडली.

त्या वर्ष पासून या 'पुण्या'शी माझं नातं जोडला गेलं. नंतर तिच्या परीक्षेच्या वेळेला एक दोन महिने तिच्या खोलीवर रहायला यायचे. येवढा कठीण अभ्यास करताना तिला रात्र रात्र जगायला लागायचा त्यावेळी तिला चहा ,कॉफी , करून द्यायला मीही जागी राहायचे. मुळात यांच्यावर गेलेली अंकिता जात्या  हुशार. शिक्षण चांगल्या गुणांनी पूर्ण करून पदवी मिळण्याआधीच तिला नोकरी चालून आली. शिक्षणा नंतर पुन्हा नोकरी साठी ती आणि लांब गेली बेंगळूरू ला ! किती माझी गुणाची पोर असा वाटायचं !

याच्या विरुद्ध दिवटे चिरंजीव ! शाळेत कायम तक्रारी. हुशार असूनही अभ्यास करत नाही म्हणून शिक्षकांकडून ऐकून घ्यावा लागायचं. यांना सांगितला लक्ष घाला म्हणून तर म्हणे हा 'गृह' खात्याच्या अखत्यारीतला विषय आहे. तुम्हीच लक्ष द्या. नववीला असताना शाळेत समजत नसेल म्हणून  एका ठिकाणी खासगी शिकवणी लावली.पहिले पंधरा दिवस रोज वस्तूंची आदळ  आपट  ! मी जाणारच नाही म्हणायचं ! पण महिन्या भर नंतर रुळला. मग हळू हळू उशिरा येणा सुरु झालं. एक दिवस रात्री दहापर्यंत पत्ता नाही. मुलगी पुण्याला, हे कामानिमित्त दहा दिवस दौऱ्या वर गेलेले.मी एकटीच घरी. त्या काळात आजच्या सारखे मोबाइल ल फोनही नव्हते. काळजी करून जीव मेटाकुटीला आलेला. तितक्यात एकदाचा स्वप्नील दरवाज्यातून आत आला. इतकावेळ आलेला राग लगेच विरघळला. जीव भांड्यात पडला.पण तेव्हढ्या क्षणापुरताच.

तोंडाला दारूचा वास. मळलेले कपडे.विचित्र दिसणारे डोळे. त्या दिवसा पासून पुढची दोन वर्ष  हा कुठल्याही तर्कट न बसणारा पण नशिबी आलेला भोग मी भोगत होते नशा  नुसत्या दारूची नव्हती. माझा मुलगा अमली पदार्थांच्या आहारी गेला होता. त्याच्या त्या  अर्धवट वयात त्याला भलता सलता  बोलूनही काही फायदा नव्हता. पुढचा वर्ष दहावीचा. त्याला अंजारून गोंजारून, प्रसंगी मार, शिव्या सगळा सहन करून त्याच्या कडून सगळा प्रकार काढून घेन गरजेचा होता. मुलाकडे लक्ष दिला नाही म्हणून यांचा रोष. सगळा प्रकार असा विचित्र झालेला, कुठल्या नातेवाईका  कडे जायची सोय नसायची. ताई ला हि सुट्टीला घरी येवू नको असा हृदयावर दगड ठेवून सांगायला लागायचं. मन रमवायला यांच्याकडे याचं काम होता.माझ्या नशिबी त्या वेळी हे ऐकून घ्यायला हि कुणी नसायचा. नशेच्या अमला खाली स्वप्नील वाट्टेल ते बोलायचा. शेवटी एकदा अध्यात्मिक आणि वैद्यकीय उपचारांनी माझं  पिलू सुधारला.

पण त्या नंतर तो माझ्यापासून खूप दुरावला. मी सांगितलेली कुठलीही गोष्ट त्याला पटायची नाही. तिरकस बोलणं, चेष्टा कारण नेहमीचाच होता. अपमान करायलाही मागे  पुढे पाहायचा नाही. फक्त त्या वेळी यांचा मला आधार होता.पुढे मग हा हि शिक्षणा साठी पुण्यात आला. स्वताच्या आवडीने हॉटेल व्यवस्थापनाचा कोर्स करून नोकरीला लागला. लांब असल्या मुळे फोन वर होईल तेवढाच बोलणं.

दोन्ही मुलं  बाहेर गावी गेल्यावर पुन्हा एकदा आमचा दोघांचा संसार सुरु झाला. अर्थिक  चिंता नव्हती. मुलही आपल्या पायावर उभी राहत होती. एकूणच चांगले दिवस होते. लग्ना  नंतर हि मुलं  होई पर्यंत आम्ही दोघंच होतो.पण खरा सांगू त्या वेळी नवरा- बायको  दोघांमध्ये असता ते आत्मकेंद्री कुतूहल आणि आकर्षण.आणि मुलं  आहेत पण लांब आहेत  अशी वेळ येईपर्यंत नातं  शारीरिक आकर्षणा  पुढे गेलेला असता. जाणीवेचा परीघ आणि  सुखाचा केंद्रबिंदू बदललेला असतो. नेमक्या याच काळात नवर्याला बायकोच्या अनभिज्ञ अशा कणखर बाजूची ओळख होते आणि बायकोला नवर्याच्या हळव्या मनाची ! फक्त हे नात मुलांच्या पश्चात उलगडत जात असता त्यामुळे मुलांच्या मनातली आई आणि बापाची लहानपणापासून पाहिलेली प्रतिमाच उत्तरोत्तर उत्कट होत जाते. तुमच्या पिढीच्या भाषेत सांगायचा तर जशी तुम्हा मुलांना स्वताची 'स्पेस'  हवी असते ना तशीच ती तुमच्या 'आई बाबांना'  मिळाल्या नंतरच हे शक्य आहे.

अंकिताचा लग्न हे आमच्या एकत्रित  कुटुंबातला पहिला आणि शेवटचा कार्य. तेवढेच पंधरा दिवस आम्ही कुटुंब म्हणून मनापासून एकत्र राहिलो.हौस मौज केली. पुढे लेकी ला लेक झाली.ती तिच्या संसारात गुंतली.
यांचं आजारपण अचानक उफाळून आलं. जमा केलेल्या पुंजीतली मोठी रक्कम आजारपणात संपली.उपचार करूनही काही गुण आला नाही. यांच्या जाण्यानंतर सगळा खेळच बदलला. मुलगा विचारेल हि आशा  नव्हतीच. तरीही यांच्या जाण्यानंतर त्याला परदेशात नोकरी लागली. सहा आठ महिन्यांनी घरी आला. यांचे पैसे आणि घर माझ्या नावावर असल्यामुळे, वाटणी साठी तगादा  लावून झाला.अचानक म्हणाला माझ्याबरोबर परदेशी चल..! मिरवायची हौस स्वभावातच असल्यामुळे मी हि तयार झाले. माझेच पैसे लावून त्याच्या बरोबर गेले. तिकडे गेल्यावर भलताच प्रकार. याच्याच नोकरीचा काही पत्ता नाही. दोघानाही उपास मारीची वेळ. अनोळख्या शहरात, अनोळखी लोकात अनोळखी भाषेत काही तरी खाणा  खुणा करून अक्षरशः 'ओम भवती भिक्षान देही' करत फिरले ...! एकदाची याला  नोकरी लागली ...मग काय यानेच अडवून धरला. "आता कशी जातेस बघतो..बाबांच्या जीवावर सगळ्या उद्या मारत होतीस..स्वताची किती अक्कल आहे ती कळेल आता..." हे आणि बराच काही बोलला..! मी खमकी म्हणून कशी बशी परत  आले इथे.

आल्या बरोबर निर्णय घेतला..आता यांची पर्वा  करायची नाही..! हातात असलेली सगळी पुंजी संपल्यात जमा. दुसरा पर्यायाच नाही म्हणून राहता घर विकायचा निर्णय घेतला. घरात माहित असावा म्हणून भावजी न सांगितला तर मुलाने बेशरम पणाची  हद्द केली...माझे त्यांचे संबंध जोडून मोकळा झाला..! तो एवढ्यावरच थांबला नाही..त्यांनी आणलेला गिर्हाईक कमी पैसे देत होता म्हणून स्वतः पुढाकार घेवून एक गिर्हाईक घेवून आला..ते वाट्टेल तेवढा पैसा ओतायला तयार होते..कारण देह विक्रयाच्या  दुकानाची घडी  त्यांना तिथे बसवायची होती..आणि माझा मुलगाच या कारणासाठी  आमचं  घर देवू करत होता! हे ज्या क्षणी मला कळला त्या क्षणी त्याला घराबाहेर हाकलला..."व्यवहार झाला कि तुझ्या वाटणीचे पैसे खात्यात जमा होतील..मला तुझा तोंड बघायचा नाही...चालता हो ! "सांगून दरवाजा लावला आणि अगतिक पणे  रडत बसले...

अशा अवघड वेळी जिच्या मदतीची रास्त अपेक्षा मी केली त्या मुलीनेही रंग बदलला..! वाटणीच्या पैशाचा मोह
तिला हि होता. मुलगा उघड बोलला..तिने  आडून वार केला..! व्यवहार झाल्यावर दोन्ही मुलांना पैसे देवून टाकले. उरलेल्या पैशात हि सदनिका घेतली. इतका सगळा झेलूनही  माझी जगण्याची ओढ कायम  आहे.  आजही मी चालत जाण  टाळते, रिक्षाने जाते. फक्त आता मी  सुखाचा किती उपभोग घेते  याची  नोंद मनाशी  असते. मी जन्माला आल्यापासून पैसा कमावला नाही हे सत्य आहे.पण मला त्याचा वैषम्य अजिबात नाही.
मी  पैशाचा उपभोग घेण्यासाठीच जन्माला आले आहे  आणि उपभोग घेता घेताच मरणार. अशा करंट्या  मुलांचा विचार मी आता सोडून दिलाय.

;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;


'स्त्री' हि व्यक्ती नसून ती प्रवृत्ती आहे.वेगवेगळ्या विचारधारा, अनेकविध वृत्तीसंस्कार ,उपजत सौंदर्य आणि  त्या सौंदर्याचा सार्थ अभिमान घेवून आपल्याच सभोवताली  वावरणाऱ्या  'स्त्री'त्वाचा  अविष्कार हा  विभिन्न  परिस्थितीत होत असतो. 'स्त्री' त्वाचे सभोवताली  दिसणारे वेगवेगळे पैलू उलगडण्याचा माझा हा पहिला प्रयत्न.चूक भूल घ्यावी द्यावी.

धन्यवाद
गुरुप्रसाद हरी खाडिलकर.
रांजणगाव .
१०.५१.
२५/११/२०१२.

अर्थ'पूर्ण' व्यवस्था- एक विचार.

अर्थ'पूर्ण' व्यवस्था- एक विचार.

सध्या आपलं  'महा'राष्ट्र  विविध साथीच्या आजारांनी ग्रासल आहे. बरोब्बर वर्ष- दीडवर्षभरापूर्वी एका वैद्यांनी 'गांधी' टोपी घालून  देशाला भ्रष्टाचाराचा आजार झाल्याचा निदान केला. सामान्य जनतेने रस्त्यावर उतरून संसर्ग झाल्याच मान्य केलं. योगी बाबांनी आणि भ्रष्टाचार विरोधी भारताच्या हुशार लोकांनी असा काही जंतर मंतर केला कि प्रमुख वैद्यालाच  वेगवेगळ्या 'परीक्षांसाठी' मुंबई आणि इतर काही ठिकाणी फिरवला. ज्या आजाराचा प्रतिकार करायला हि वैद्यांची तुकडी निघाली होती त्याच तुकडीला पुढे या रोगाने पछाडलं. मुख्य वैद्यांनी 'हो' 'नाही' हो -नाही करत करत अलिप्तता स्वीकारली. उरलेल्या मंडळीनी स्वताचे 'दवाखाने' उघडले. या 'बोगस' वैद्यांचा फायदा म्हणाल तर आजाराचा प्रतिबंध दूरच राहिला फक्त  संसर्गाची लक्षण कळली इतकच.

मुळात आपलं राष्ट्र आणि राष्ट्र व्यवस्था सुधृढ आणि सशक्त करण्यासाठी काय काय करायला हव ते बघितला पाहिजे.नुसता जन लोकपाल जन लोकपाल म्हणण्या पेक्षा शंभर कोटीच्या वर असलेल्या 'जनांना' एक जबाबदार 'नागरिक' असलेल्याची जाणीव निर्माण करण्यासाठी काहीतरी ठोस बदल करावे लागतील. जनजागृती हवी हे मान्य. पण अमक्याने इतके पैसे खाल्ले असा ओरडून काय होणार आहे ? जादूची काडी फिरेल आणि त्याला शिक्षा होईल अशी अपेक्षा ठेवणं चूक आहे. आणि ज्या देशात 'कैदी' म्हणजे फुकटचा भार आणि तुरुंग म्हणजे ऐशोआराम करायची जागा झाली आहे तिथे अशी शिक्षा तरी काय कामाची ?

साधी गोष्ट आहे लोक 'पैसा' मिळवण्यासाठी भ्रष्टाचार करतात. भ्रष्टाचार संपवायचा असेल तर लोकांना आवश्यक येवढा पैसा मिळेल याची सोय सरकारने करायलाच हवी.(कृपया -आर बी आय ने नोटा छापून वाटाव्यात असा अर्थ काढू नये.!) वाचताना तुमच्या मनात येईलही कि "हा काहीही लिहित सुटलाय."पण तस नाहीये. 

दुसर्याचा नुकसान करण्यासाठीच दरवेळी भ्रष्टाचार होत नाही. काही लोक आपला होणारा  नुकसान भरून काढण्यासाठी भ्रष्टाचार  करतात तर काही अमानुष नफेखोरी करता यावी म्हणून करतात.उदा. हॉटेल चा बिल तयार करून घेवून त्याचे पैसे मिळवणारा नोकरदार माणूस हा पहिल्या वर्गात मोडतो.त्याला ते मनात पटत नाही पण हातातला पगार इतका कमी असतो कि तो त्या बिल कडे संधी म्हणून बघतो. दुसरा वर्ग हा 'अंबानी' आणि कंपनी चा. यांना विरोध करणार्यांचा हे 'रेडीली जयपाल' करणार. दोष अंबानींचा नाही. दोष मानसिकतेचा आहे.

'मी सामान्य माणूस, मंत्री,नेता, पंतप्रधान, राष्ट्रपती, काहीही झालो तरी पद गेल्यानंतर मला कोण विचारेल..? माझी काय किंमत उरेल ? हा साधा प्रश्न प्रत्येक स्तरावरच्या माणसाला पडत असतो. त्याला फक्त एकच  गोंडस उत्तर दिसत असता ते म्हणजे 'पैसा पैसा  आणि फक्त  पैसा...! '

पैसा कमावण्यासाठी संधी निर्माण करावी लागते. जितकी संधी कमी निर्माण होईल तितकी जनतेची  गरिबी आणि अगतिकता वाढते.नेमक्या याच तत्वाचा पूर्ण फायदा 'संधीसाधू' दलाल घेतात. दुर्दैवाने आपला राष्ट्र हे याच दलालांच्या हातात आहे. हे दलाल 'लोक आणि लोकशाही'- १० जनपथ वर ठेवतात आणि स्वतः सरकारी निवास स्थानात राहतात.जो पर्यंत संधी देणं  न देणं आपल्या हातात आहे तो पर्यंतच आपला अस्तित्व आहे याची पक्की जाण  असलेला हा वर्ग मग हर प्रकारे आपला वर्चस्व अबाधित ठेवतो.दिल्ली पासून गल्ली पर्यंत तेच आहे.यांना हद्दपार करायचा असेल तर समान नसल्या तरी किमान संधी तरी निर्माण झाल्याच पाहिजेत.

कुठलाही सरकारी खातं घ्या अपुरा कर्मचारी वर्ग आणि असह्य यातना सरकारी नोकरदार वर्गाच्याही आणि लाभार्थींच्या हि.पोलीस,राज्य परिवहन यंत्रणा,बँक, इतर सरकारी आस्थापने..सर्वत्र तेच..!!! देश भरातली लाखो रिक्त पदे भरली तर गरीबी निश्चित कमी होईल. विचार करा बस थांब्यावर उभाराहिल्यावर पाचव्या मिनिटाला बस हजर झाली आहे. सात बाराच उतारा, जन्म मृत्यूचा दाखला, इ इ सर्व दैनंदिन कामे पटापट व्हायला लागली. सर्व  टेंडर वेळेत निघाली कामं वेळेत झाली तर कशाला रस्त्यातला डांबर निघून जाईल ? सिलिंडर , पाणी , रेल्वेचा तिकीट, बस स्थानक एवढाच काय कुणी गेल्यावर स्मशानातही रंग लावावी लागली नाही तर माझा तुमचा आयुष्य किती सुखी होईल? यासाठी वेगळा काही हवय का ? लोकं  तर आहेतच. बिचारी आत्ता पण तुटपुंज्या पगारावर राब राब राबत आहेत.पैसा...तो हि आहेच.खरा तर  सद्य  असलेले अडथळेच जास्त महाग आहेत. म्हणजे शहरी बस वेळेत येत नाही म्हणून रिक्षा करा / दुचाकी घ्या. सगळ्यांनी तोच विचार केला कि मग रिक्षा काय अगदी टेकसी  केलीत तरी काहीच फायदा नाही. पैसा, वेळ आणि आयुष्य सगळा वायाच जातंय. आठ दहा तासाची ड्युटी  करून घरी पोचायलाच एक दोन तास रोज वाया घालवायचे. रोजचे दोन तास जर का ट्राफिक मधेच वाया घालवायचे तर घरच्यांना, स्वताला आणि राष्ट्राला आपण वेळ केव्हा द्यायचा ? हरामखोर राजकीय पुढार्यांनी मदिरा आणि क्रिकेट हि दोन व्यसनं भारतीयांना लावलीच आहेत.मतदान आणि त्यातही बोगस मतदान हेच तेवढा घटनादत्त कर्तव्य यांना माहित आहे.हातात असलेली सत्तास्थाने आणि त्यातून येणारी जबाबदारी यांच्या गावीही नाही. आजू बाजूला काय चालला आहे ते तुम्ही सगळे बघत आहातच.मंत्रिमंडळ सोडून बाकी कुठल्याही यंत्रणेचा विस्तार यांनी केलाच नाही.अखंड भारत वर्षातल्या मध्यमवर्गाची नाळ  त्याच्या मुळ  गावापासून  तोडून यांना त्या वर्गाला वेठीलाच धरायचा आहे.एकदा का हा वर्ग त्याच्या मुल गावातून बेदखल झाला कि यांची वतनं  सांभाळायला लागणारे हुजरे आपोआप तयार होतील. या वर्गा पुढे  'पे पकेज' या गोंडस शब्दात पैसे फेकले कि हे 'ग्राम प्री' ची रेस बघायला मोकळे. यांचा 'फोर्स'  ए  वन आहेच !

याच आठवड्यातली  गोष्ट आहे, एका माध्यम  समूहाने जवळपास साडे तीन हजार गाड्या राज्य परिवहन महामंडळा कडून भाड्याने घेतल्या आणि 'पुण्या' सारख्या महानगराची परिवहन व्यवस्था एका दिवसाकरता का असेना निव्वळ सार्वजनिक स्वरुपात चालवायचा प्रयत्न केला. या मागची भूमिका कितीही महत्वाची असली तरीही, एक बस कमी इथ पासून साडे तीन हजार बसगाड्या कमी  पडे पर्यंतचा या शहराचा प्रवास म्हणजे राज्य कर्त्यांची आणि 'चेंगट- सहनशील' जनतेची पापं च म्हणावी लागतील.सरकारी शौचालय असो  किंवा रुग्णालय प्रत्येक   ठिकाणाची वाट  लागली आहे.आणि हे सुधारण्या  ऐवजी आपण 'खाजगी' या विषारी आणि विखारी संकल्पनेकडे आकृष्ठ होतो आहोत.

परकीय गुंतवणूक आली तरच देशाची प्रगती होईल हा फार भाबडा विचार आहे. गुणवत्ता आणि नैसर्गिक साधनसंपत्ती आहे म्हणूनच गुंतवणूक देशात येईल आणि ज्या प्रमाणात  गुंतवणूक येईल त्याच प्रमाणात नफा हि देश बाहेर घेवून जाईल.या बिकट वाटेवर चालण्या ऐवजी आपली हक्काची पाऊल वाट  तयार करणं सहज शक्य आहे.

सर्व सरकारी खात्यामाधली नोकरभरती पूर्ण करा. आवश्यक त्या सेवांचा कालानुरूप विस्तार करा. पोलीस, सैन्य अशा संरक्षण आणि संवेदनशील खात्यांमध्ये आवश्यक असणारी जास्तीची पदे निर्माण करा.उत्तम व्यवस्थापन करा. समित्या, शिफारसी, अहवाल, चर्चा, निदर्शना यावर वेळ आणि पैसा वाया घालवण्याऐवजी 

कायद्याच्या पळवाटा आणि प्रासंगिक गरजा लक्षात घेवून नियमावली ठरवली तर उत्तम काम होईल.उदा. पुण्या मध्ये जितके वाहन निर्मितीचे कारखाने आहेत त्यांना एका ठराविक निर्मिती  संख्येमागे एक बसगाडी या अनुषंगाने सार्वजनिक   हातभार लावणं बंधनकारक करा.वर्षातून एखादा 'बस डे' करण्या ऐवजी महिन्यातून  एक / दोन दिवस या स्वरुपात बदल घडला तर तो खर्या  अर्थाने उपयुक्त होईल.' सासरची माणसं   

चांगली नाहीत म्हणून मुलीला माहेरी बोलावणं हा  कायमस्वरूपी उपाय होवू शकत नाही. एक तर स्थळ निवडण्यापूर्वी काळजी केली पाहिजे.किंवा कसाही स्थळ आला तरी   परिस्थितीत  उदात्त  बदल घडवत स्वाभिमानान जगणं आणि लढण तिला शिकवला पाहिजे.

लोकांना आवश्यक तेवढा पैसा राबून मिळाला तर त्यांना चोरी करायची इछाच उरणार नाही.  उपाशी आणि हतबल लोकांसमोर भांडफोड करून / नुसत्याच पत्रकार परिषदा आणि आरोप प्रत्यारोप करून काहीच साध्य  नाही.

त्यांचा मुळ  प्रश्न भुकेचा आणि आत्मसन्मानाचा आहे.किमान संधी आणि आवश्यक पैसा या शिवाय भ्रष्टाचार दूर करणं अशक्य आहे.विचारातून क्रांती होते पण त्यासाठी समाजाच डोकं स्थिर लागतं .देश विचारवंतांचा असता तर मुळात हि वेळ आलीच नसती,  इति श्री गुरुप्रसाद उवाच भरतखंडे भ्रष्टाचार रूपेण  मुलभूत समस्यास्य विवेचनं  समाप्त : ! 

रांजणगाव,
१२.२३ रात्रौ
२-१०-२०१२.

“Yes,,, miracles do happen”, that’s what he believed. Unaware of other most important factor ‘time’, which was not on his side. Story of ‘Manik’- the extraordinary boy…whose enemies convinced of his caliber made every effort to make him ordinary and almost compel him to surrender for their ideologies…! He never accepted them and their terms… He kept mum during his suffering. Just about when he is going to win the title of Looser, he became winner. His silent and unusual affair with ‘Paurnima’ made him strong emotionally. Two friends, ‘Abhinav’ and ‘Lahi’ at his side. Who guided him, cared him just like anything and remain positive about him. There is nothing like negative or positive thinking….it’s our attitude to derive energy to find the solutions, to fight back. Some get that enthusiasm from focusing on positive things and others from negativity. That’s what he often said to others who accused him of being negative person. ‘If you can convince, you can win’, that’s what he learned by experience. The story of an unconvinced days… the same days , which made him sensible and more human…before he become celebrity!!! I He was sitting outside the interview hall. The interview was organized for one of the public sector bank. He was praying to god for clearing the interview. Copy of research thesis and file of certificates tightly held in his left hand. He checked his mobile with other. He smiled he had just received the SMS from Paurnima. He was happy after reading her ‘Best of Luck’ . He asked the permission and appeared in front of the interview panel. They flopped through his certificates and delighted after reading the title of his Post Graduate degree. One of the member asked him “what is the Rural Banking”?-banking in rural area is rural banking… he knew the answer perfectly, but he told it sincerely and in quite shy manner. Other fellow suddenly asked him “What do you know about X co-operative bank? “Sorry sir, I don’t know”, he replied. The post is of Agriculture officer, so please tell us your views about the condition of farmer in this country. He liked that question, he held his head little high and replied “farmer of this country is like me, helpless. He can’t do anything, he don’t have any role in policy making. In addition the market structure is against the Indian farmer.”- Give some example.- Okay, he looked towards the smart phone kept on the table. “sir today one goes in to the market and pays few thousand bucks, for buying smart phone, nobody cares. But when farmer raise the price of onion from six rupees to ten rupees per kg. every body feels that it’s too costly and damn wrong thing. How can farmer feel secured? Government is acquiring fertile land for big industrialist and setting special economic zone. I wish that government should create the special agriculture zones across the country.“ The panel member took his smart phone and said in angry tone, “I use it because I need it, I am getting that much utility so am paying for it. And government is doing n number of things for farmers, how can you criticize the government? Change your attitude. Don’t appear for any interview with negative attitude. All the best.” He came outside the interview hall…knowing very well that this chance has gone forever. He kept his file and thesis inside the bag, coldly. And came out of premises. He saw few faces from his old university…with whom he didn’t want to interact. But they are interested in meeting him and asking the painful questions…like “where you have got selected??? What are you doing.? “etc etc…. “You should have got the job yaar….!” He least bothered about them and their thoughts about him,including panel members. He was very hungry .He ate masala dosa and left the hotel, ignoring the waiter who was expecting the order of tea / Coffee. He went back to his native place. Journey is tonic for him. He is ready to travel anywhere at any time. When he was studying in Thrissur, he was applying to various exams …post, vacancies, bank and date kept changing except his choice for the exam centre. He always opted for Mumbai- the maximum city. The charm and magic of this city kept him calling. Heavy price he paid for the attraction. To n fro journey of around fifty hrs was the centre of his attraction…he enjoyed it. He was interested in travelling…he was least bothered about the exam. The result –he knew it well before entering the exam hall. He went to different schools and colleges for competitive exams. Finding the correct address is much easier in Mumbai as compare to Pune. In Mumbai due to local train distant places are in ambit of reach at little cost. One’s getting down at any particular station it’s very easy to find out the specific school / college. Just you have to follow the mob and keep asking ‘how to go towards ‘xyz’ school / college. Helpful Mumbaikars always directs you perfectly. That is not the case with Pune kar. They will think for a while, and show you altogether wrong direction or will tell that they don’t know about the address. He preferred Mumbai. After getting down at Dadar station at early morning he always became happy. The stalls of flower merchants ,just below the fly over bridge makes it special. Kind of variety of flowers and the way they do decorate it, the speed and skill of vendors is just amazing. Little buds, flowers get converted in to attractive garland / ‘Veni’ at lightening fast speed. On nearby footpath you will find newspaper agents distributing papers, arranging and folding the supplements with main paper. Mean time they sell few copies directly to customer, sip glass of ‘cutting chay’. In any season they do it all in that little space with same ease. Movement of trucks, auto’s, hand carts, cars,two-wheelers, pedestrians, loading and unloading of vegetables, milk pouches, newspapers, uplifting of garbage -all this exchange occurs in those lanes from late night to early morning ,so fast and so routinely that you will not believe it. You will not notice them ones ‘routine’ day of common man begins. Just before reaching the Kabutar Khana he used to purchase copy of ‘Times of India’ and ‘Maharashtra times’. With one eye on headlines he was looking for the buttermilk vendor. To counter increased acidity he was drinking it early morning. Ones the PH of body is adjusted whole day goes well that was his approach. He enjoyed the crowd standing outside the exam hall. Expressions of studious boys n girls….the anxiety over the faces of much caring parents, the tension reflecting over the young married women’s faces….all these people are giving bit extra importance to this exam…which is just the part of big game. He always thought and observed them silently. The last moment rush outside the exam centre to find out the seat number and exam hall, he wondered why do educated mob becomes so silly that most of them do stand in front of the board displaying the seating arrangement in very undisciplined manner, creating chaotic atmosphere. If any particular centre is having two different wings then it’s almost certain that candidates will make a mistake and enter wrong wing and will realize it at last minute. Though time of around fifteen minutes in hand, many of them thinks that they are too late. He had gone through the same. Ones confirmed the seating arrangement he used to go inside with other competitors. The purpose was entirely different every time. Others were running behind the job…he was behind the luck…luck to showcase his abilities and unusual fighting spirit. Spirit of truth. After entering the exam hall his eyes were looking for the bench- marked with his seat number. He used to settle over it, just after removing his sandals he was looking around, his eyes were searching for the sharpner and adhesive to stick the photo over the call letter. In earlier attempts he used to carry black ball point pen, pencils, eraser, sharpener etc. sincerely. But later on he never cared for eraser, sharpener, and adhesive to paste the passport size photograph on the call letter. Instead he preferred to borrow it. Only he used his own pen every time. This kind of ignorance gives way to mingle with others. One’s he pasted the photocopy of his photograph taken from one of his certificates, as he realized it very late that photos had finished and there was no chance to get new photographs. He managed it, saying it’s just the black and white photograph nothing else! Whenever he needed adhesive or sip of water he always asked to girls. He knew very well that girls are more sincere than boys and do carry all this kind of stuff. Girls do come with purse, scarf, goggle, study material, couple of pens and pair of pencils. So it’s always better to ask them for the same. First half hour in the exam hall is just like torture many times. Many of the supervisors behave in most unprofessional manner. They simply read the instructions given over the answer sheet, in typical style. Which they are not supposed to do. Each one candidate is having enough education to read simple instruction. In addition they put extra conditions of their own on candidates. They do get confuse to silly questions of candidates like ‘what I have to write here for Board/ organization conducting exam?’ In addition there are few candidates who come without ‘payment receipt’. A simple written undertaking stating that they will submit it at the time of interview, if selected, is to be given. But unknown of this thing supervisor sends such candidate to exam controller. Students do get tensed at last minute, and moves out of exam hall in search of the main office. The picture in the corridor is funny. Desperate students are running here and there, many teachers are heading with question papers in hand, late comers are looking for exam hall and their number. Someone is looking for water cooler or lavatory. Back in exam hall, supervisor is confused about distribution of answer sheet and question booklet. Many times they do it very late. Then candidates have to remind them “ time is up” ,only then they will start the distribution. If anyone is absent the question booklet is to be keep aside as it is in serial format and of specified set such as A,B,C,D. So order has to be maintained. If supervisor makes a single mistake and any candidate opens the question booklet by that time, it has to be corrected. Angry supervisor pass on his frustration on the candidates. War of word between the student who opened it so early and supervisors continues for few minutes. Someone from examination body do appear in exam hall and reminds ‘Mobiles ,calculators are not allowed !! Keep aside if anyone is having it. If the exam is of UPSC they don’t allow cell phones, bags inside and ask it to keep outside the exam hall, without making any arrangement for the luggage of candidates appearing for the exam. While filling the first page of answer sheet only first twelve fields has to be written with black ball point pen and rest with HB pencil. Usually fresh candidates makes mistake and write other fields with pen. When they realize the mistake they ask for the new answer sheet. Supervisor furiously tells to candidate “I have told you several time, to read the instructions. You are going to become officer. This is not accepted from you,” candidate listens silently. Finally he gets new answer sheet. Just after the opening of question booklet, everyone is busy in solving the questions. He tried a lot to solve the questions on quantitative aptitude and reasoning but he never found it interesting and easy. he never understand the connection between ‘X’ and ‘Y’. He always preferred to start with general knowledge section or verbal reasoning. Instead of objective type questions he solved the descriptive type question paper with full concentration. But the descriptive paper is having minimal importance in whole process of selection. And to pass the exam one has to clear each section with minimum forty percent mark. “But it’s too difficult to clear the objective type exam without preparation. You need preparation to cross the barrier of minimum cutoff marks. You have to study man. You don’t have any books ?” Others often suggested him. He never listened to it. “if luck is at your side you can clear the exam” he wanted to prove it. He proved it this time. He had cleared the exam for one of the nationalized bank. It just happened by sheer luck. Now he was appearing for the interview. News spread so fast but not the thought. Same happened ones again. Media houses are wondering about implication and logic behind the upcoming one billion US dollars investment in undeveloped and remote areas of Maharashtra. “One company had approached us and we are thinking to give green signal to it’s proposed investment plan. Discussions are going on between the board of directors of company and cabinet ministers. CM is personally looking in to it. Ones agreed upon the terms and conditions the memorandum of understanding will be signed. This time we are working for the common man” that was the offline byte given by one minister to editor in Chief of ‘Prabhaat Times’ popular daily from western Maharashtra. Prabhaat Times is having political background. Though the repute of Prabhaat Times was lost in the past, it has immense importance in the Maharashtra politics. The daily is known as a mouthpiece of Nationalist people Party- (NPP).Wide network, low price and spicy content kept it on the top position. Ankit Kelkar had became the chief editor of Prabhaat Times. During his tenure as reporter he wrote routine columns, articles and general news. He did it with proper study. During first few years he did it with zeal. But year’s later bug of fame and name beat him. He wrote a series of articles exposing the Co-operative organizations and it’s politisation. He tried to expose few ministers and big guns. Initially he did it for the common man. Later on as he gained publicity and phenomenal response from public his importance grew suddenly. He used the circumstances very well and climbed up the ladder very fast. The change in his attitude and lifestyle become topic of gossip across the media. ‘The co-operative movement which survived and become very successful in Maharashtra since pre independence is no longer co-operative. Deteriorating quality and management issues had become so routine that it has become impossible to run the units profitably. Co-operative units are becoming loss generating centers and they have to depend upon governmentt subsidy and sanctions in order to survive. Increasing pressure of private competitors and politics is hampering the co-operative organizations. Due to ignorance of government co-operative organizations are losing their pro-people face and now it has gone in to the hands of politicians. Particular leader or his aids do control the management of these co-operative organizations. One’s the management is is in hand control they run the organization as per their wish. Often they use it as dictator. They dictate the poor farmers in locality, they purchase the sugarcane, milk or any item at lowest possible price. They show maximum possible wastage and loss. They give different reasons for it from market conditions to changing weather. Insider story is that they do it very calculatedly. They show it as a loss making unit for a period took subsidy from the state government, keep pending the dues of farmer and with political influence they dictate the import / export policy. If rates are low at local market they allow export of commodities very late, making it unviable and non competent to common farmer. Farmer is left with no option but to sell the output at lower price. As export market is not in his reach. Imposing and lifting the ban on import /export of Sugar or any product neither gives immediate relief to farmer nor consumer it empowers the middlemen. The faces of these middlemen have changed. Now they come in white Kurta and pajama with official party symbol. The co-operative organizations are now used for gaining the votes and to please the vote bank. These middlemen’s are interested in sucking you don’t expect much from them. ’ This article of Ankit published in Maha Sagar times two years back. Followed by series of articles dedicated to condition of each economically important crop grown in Maharashtra. From Dhan (rice) to Grape. The articles with soft language exposed hard reality and created havoc in political sphere. Supporter of one leaders pelted stones and attacked the office of Mahasagar Times. It gave wide coverage and publicity to Ankit Kelkar. “Our party believes in democracy and well being of citizens of this nation we welcome the new generation and their views. It’s too easy to give your opinions and write few articles in news paper but it’s pretty difficult to run the organization and lead the mob. System has it’s plus and minus sides. Our party is working for the well being of farmers. I respect the views of reporters like Ankit, but whether they are ready to come and join politics for the well being of farmer? I m ready to offer him a party ticket.” This remark of Nationalist People Party’s president gave unexpected twist to Ankit Kelkar’s career. Well wishers from Nationalist people party meet him. The dinner diplomacy changed the stance of Ankit Kelkar. He wrote one article in Maha sagar Times titled as ‘Developing Maharashtra’ article. ‘As a progressive state across the country Maharashtra is continuously keeping it’s first rank. Credit goes to political stability, transparent Governance, pro development stand taken by ruling parties namely nationalist People Party and Rashtriya Paksha. There secular approach and knowledge of grass root realities are becoming useful in reaching out to common people. Farmers of this state are given good subsidy and govt is willing to make them debt free with the help of central government. Availability of food water and land are the prime reasons which makes the state as a hot spot for the investor. New projects like satellite townships are being set up. This kind of innovative approach is assuring investors that Maharashtra is right choice for them. Availability of vast pool of educated young graduates is added advantage. Connectivity by road, air, water and rail is boosting the development and it’s speed. Upcoming electricity projects one’s finished will sort out the problem of electricity. State government’s efforts are worth appreciation. I congratulate them on the occasion of completing four years span as a co-illation government.’ The crusader of common man was now openly praising the ‘middlemen’. The change was so visible that MahaSagar times asked him to leave the job. Ankit moved back to old camp Prabhaat Times. Abhinav approached Manik, who was sitting on library steps. He was keen to join the group of Manik and asked him directly about it. Different groups were formed among the third year students to showcase their talent in cultural program on every night of seven day long NSS camp. Students in the class are having their own groups. Students residing in hostel were having their well formed group, other local students are having harmony with each other. Almost all students are having their well defined college friend circle except Manik. Who was ‘not reachable’ to most of them. He was busy in his own circle of news papers, library, library steps, and college canteen. He used to spend maximum hours of day in college canteen. Sipping the cup of tea and eating hot vada-Pav while listening the songs,was his favorite tool of time pass. He used to mingle with all other customers of canteen except the students. He was knowing every individual from watchmen to vice chancellor. He developed good repo with employees of different departments, especially education branch. But in his class or junior batch he was not having any such close friend. The search for the true friend came to an end when Abhinav approached Manik. Considering the scenario in the class, Manik himself was not so sure about his inclusion in any group. But surprisingly few students considered him the ‘must in’ candidate for their group and asked him to join them, he agreed. As dates of NSS camp became final and each day was allotted to every group to showcase their talent, planning of different events started. In order to win a competition and fame in college each group was willing to do it’s best. With immediate effect some individual clashes arose in each group. Unhappy with such development Abhinav approached Manik. Manik explained him the situation and stated him that it’s looking impossible considering the mindset of other group members. They stayed in different groups for NSS camp but they came together as best friends forever. On very first day group of Abhinav gave the performance. Well choreographed steps, selection of foot tapping and popular song won the heart of many and making few others bit jealous as well. On second day situation got tensed due to changing mood among the different groups and group members. Due to mayor luck, group of Manik became successful in presenting their skills, they got support from Abhinav’s group and some other students. Manik was anchoring the program. He delivered the monologue of famous actor Nana Patekar, ‘saala ek Machhar adami ko hijada bana deta hain’ to gain a applause for the same. He delivered as per expectation. Unexpected is to happen on next evening. Just after first dance performance of third group, crowd of students didn’t allowed anyone to perform anything on stage. Chaos and fighting among the students brought the program to stand still, resulting in cancellation of all cultural programs. Taunting among the students made few girls cry and those who are having delicate feeling about them were compelled to take revenge. As a result situation got more serious. Few utilized their newly arrived cell phones to call upon local ‘bhaay’ in order to settle the matter. Fighting and style statement lasted for few hours to impress the girls in the class. On next day teachers declared that your NSS camp has been suspended considering last night behavior of your class. For Manik, Maths was a very boring subject. Finding ‘x’, ‘y’ on the basis of any particular equation is not the topic of his interest. Up to matriculation he was interested in linguistic subjects and in particular essay type questions. Where he found immense scope to his power of imagination. Language and theme of his essays were entirely different from rest of the class. It’s of his own, he never copied a single sentence from ‘guide’ or book of essays unlike other students. Up to matriculation Maths was compulsory subject. But after matriculation he was free to choose his ‘stream’. He had acquired immense interest in an Agriculture during the vacation. On the very next day of result declaration he went to take an admission in junior college. First question he asked to professor Naik, who was then counseling to students about admission procedure was “I don’t want to learn Maths and I wish to do graduation in Agriculture, is it possible?” “Yes”. ”You can take admission to Fish processing Technology, under technical stream of science. From where you can get admission to Agriculture as well as Fisheries college for graduation. Are you interested in taking admission, seat is available now.” “Yes” Manik replied instantly. As a Kokanastha Brahmin by birth, and perfect vegetarian he had tough time during practical’s and field visits. He used to wear hand gloves during the practical’s and dressing of Fishes. Sight of blood and off smell of fish was very hard to bear for him. He survived ,on the hope of getting out of it after two years and an easy escape From Maths. Irrespective of English medium and Science stream his marks were increased by more than three percent as compare to matriculation. Now he applied for admission at Agriculture university of Kokan. West coastal belt of Mahrashtra, between Mumbai and Goa is known as Kokan. Admission rounds were started as per pre declared schedule in application form. Admission rounds of highest percentage were held first followed by others. As Manik was having Fish Processing Technology as a special subject in plus two he had got chance to attend the first round of admission only for BSc Fisheries course. He rejected the easily available option. And preferred to wait for his round of agriculture. He spent forty eight hours in tensed situation. During which one of his classmate Ankit had came and took admission to Agriculture. As his effort to take admission to BAMS course became futile due to some unexpected circumstances. This made Manik uncomfortable. With every passing hour total available seats for Agriculture course in government –General category were kept decreasing. Finally he entered the admission hall with his father. Figures of available seats projected on wall were so few making it tough for the others. At one point of time seats of agriculture finished. “No seat is available for BSC Agri in general category at Govt college of Agriculture” announced some one. Then the demand for Horticulture seats grew suddenly. “No seat is available for BSc horticulture at Govt college of Horticulture” announced the same fellow in more rigid tone. Tension grew inside the admission hall. And when the last seat of Forestry stream available on the same campus was gone Manik was considering other options of admission to plane BSc or BA. Suddenly someone from agriculture came up to cancel the admission as a result of which the other student of Horticulture took admission to Agriculture making one seat available in Horticulture. So last person who took the admission to Forestry preferred to upgrade his admission in Horticulture. Here destiny plaid the role making room for the Manik. Finally Manik got the admission in Forestry stream. Last seat of general category and last seat on same campus (Dapoli) was secured by Manik ! he was bit away from his actual dream, but at least he made up on same campus. He realized the importance of every mark and every percent during that admission round. Where the number of seats displayed on the board kept decreasing with huge availability of students having good score. He decided to study hard in graduation. As Ankit and Manik had studied in the same school, and having good friendship, they decided to stay together as a room partner. On the backdrop of much hyped ‘hostel ragging’ news from same campus, their parents agreed to take a private room on rent. Their fathers left for hometown, soon after room accommodation and shifting of luggage. On very first day of their college they realized the necessity of bicycle on the campus. As distance between the room and college is about three kilometers. College campus is spread over more than one hundred and sixty acres ! College is having about thirteen different departments. Agricultural Economics, Extention education, plant science, horticulture, agriculture meteorology, agronomy, agricultural engineering, animal husbundary and dairy science, agricultural chemistry and soil science, botany, entomology ,pathology, microbiology .One small canteen for staff where students were most visible customers is located in university building and separate ‘student café’ for the students and teaching staff is located at the ground floor of college building. In addition on campus there is University building and separate library on hill top. Perfectly constructed with red latrite stone, total of twenty eight steps, arranged in the five horizontal stages took you in the library from the road. Each stage is of five steps, and connected with rock tiles decorated with ‘hariyali’ planted in the joining space of two tiles. All steps are connected vertically, separating the steps from garden area. Colleges under the agriculture university have different schedule than other colleges. Here the second and fourth Saturday is holiday. College runs in morning and afternoon session. Classes are having one practical in every session followed by lectures. First session starts from morning eight o’clock and ends at twelve thirty in the noon. Second session begins at two in the noon and classes ends at five thirty in the evening. So it appears as very hectic schedule, but it’s not the case. On very first day walking for very long distance made both of them very tired. But as this was the first night away from home and in unknown surrounding they were little nervous just like newly wedded bride in in’ laws house. They shifted in to another room within a week. Rent is affordable and room was okay. A small room on first floor, having cement sheets as roof top. Equipped with kitchen, two single beds one fan and two windows on two different walls , third wall is with door which was opening in common veranda, fourth wall is having shelf at the center. The toilet and one basin is common for two rooms on each side of the first floor. Narrow ladder one has to climb in order to reach their room. Few subjects of the first term were common for both streams Agriculture and Forestry. Possibility of sitting in the same class was there, though it’s not for each and every lecture. During first month many lectures got bunked as it was a toughest job for any newly joined students to learn the exact location of each department and class from the identical and confusing buildings of college, which are not carrying any easily visible sign boards then. During the time one finds the lecture hall/ practical room half of the lecture or even whole practical is about to finish but students of first year do enter the class, reducing other students and teachers to a non dignifying smile just to maintain the eighty percent attendance rate. To attend the lecture and practical classes without any books or practical manuals is kind of confusing task initially. As in next three years sincerity decreases and confidence increases. During first and second year, except the class and college canteen, Ankit and Manik were almost together whenever they were going in to the mess or on room. Attending the lectures specially in the noon is very tough task. Heavy lunch followed by small nap makes you unhappy when you realize that you have no option left other than attending the class in order to keep your attendance well above eighty percent. Manik felt it almost every day. With every passing day, Manik and Ankit got comfortable with the new surroundings, people and syllabus. College of Forestry had a separate small building of it’s own. Consisting of lecture halls on both the floors. There was no any separate lab inside that building. Students had to visit different departments located at different locations on same campus of a university. During admission round many senior students treated new comer students very affectionately. Their behavior won the heart of their parents as well. Soon after the admission round was over and parents left for their native place, behavior of these students on the campus got changed drastically. They started taking ‘intro’ which is the short form of ‘introduction’. The tricky game was plaid very safely considering the awareness about the ‘ragging’. They used to derive all necessary inputs from the newcomers. Giving ‘intro’ means beginning from ‘full name’, address, marks in tenth and twelfth and finally where he / she is leaving in hostel or staying outside the hostel. If newcomer made a mistake in giving a details or missed the sequence they used to ask it again and again. In case of boys some additional conditions were there like, no button of shirt should be kept free, t-shirts and jeans were not allowed, while interacting with the seniors ‘juniors’ must look at third button of their shirt from the top keeping the eyes and neck very low. Juniors must call their seniors as ‘sir’ or ‘dada’ (elder brother). Only junior girls can call them by name. some of the ‘seniors’ used to enquire about the location of girls from where they belong ! after listening the reply they used to pretend that they had also came from the same location, so as to make it bit comfortable to initiate interaction with ‘newly’ arrived beauty on the campus. Ones after getting the inputs they used it for their preset goals. Groups among new batch were formed immediately. Group of hostel students and non-hostel students was the first to form followed by group of ‘thirty’ and ‘seventy’ (concept was derived from the admission weightage given to the beneficiary which is ‘seventy’ percent seats were reserved for the four to five districts where the university is situated and remaining ‘thirty’ percent was filled from rest of Maharashtra.) In addition there was separate group of students who was admitted on same campus through ICAR quota, from all over the India. So one batch was almost got separated within a first week. In addition boys were restricted from making any kind of communication with the girls. Making these girls an easy targets for ‘interested’ and ‘influencing’ seniors. Manik was observing all this silently. To avoid any ‘ragging’ he told others that he belonged to the same locality and his relatives are living here. This trick worked. Nobody enquired too much about him. Lectures and practical’s were difficult to follow considering the fact that, students were not having any ready to refer material such as books and practical manuals. Nobody was having an idea about what they will ask in exam. So few attempted to take down each and every word which came out of lecturers mouth. Some remained confused about what exactly they had to write in a notebook and many preferred to keep the notebook blank. So it can be used for many more lectures and practicals. Schedule of mid-term examination was displayed in notice board. Some one noticed it and search for readymade notes started. When first year students asked it to seniors they remarked “no one prepares for the mid-term ! what do you feel that you are too smart? Don’t ask for the notes.” Manic was in canteen sipping the cup of tea. Just then peon came asking for him and told that Mr.Yadav wants to see you immediately. “yes I will meet him immediately. I am coming. “ Manik said it in total confusion. He didn’t understand why did Mr. Yadav who helped him and guided him during the admission round, had sent such specific message? He paid the bill and promised ‘Rushi’, his new friend on campus that he will be back very soon. He enquired about the location of Mr.Yadav’s cabin. As per instruction he went there. Rain was about to start. Mr. yadav welcomed him and said that there is one more round of admission fixed on tomorrow. If you wish to take admission in to agriculture you can attend it. There is no harm in it and to maximum possible extent you can loose only a single semester. But you can still match up with the class as only one and half month have passed since the admission. Manik agreed to attend the next admission round. He came out of the cabin. And shared the ‘news’ with Ankit. Happiness of possibility was pouring in Manik’s mind just like the rain outside. On second day Manik attended the admission round and ‘luckily’ secured the ‘last’ seat of agriculture stream in general category !!! He got the admission, unbelievable. He was glad ! Now Manik and Ankit were in same stream but in different class. They are in two different batches of practical’s as well. Ankit was in Batch ‘A’ and Manik in batch ‘E’. Most of the students in Ankit’s batch were studious and intelligent where as Manik’s batch was full with all type of students including repeaters. So their approach to study and everything else on the campus remained widely different except trust on religious beliefs and affection about ‘only veg.’ food. Ankit used to get homesick very quickly. He went home almost every fortnight. Manik never became homesick. He enjoyed the stay in Dapoli. During holidays he was occupied in newspaper reading and uncountable sleeping hours. He never followed any disciplinary routine as such. He practically implemented his free will during graduation years. He never cared about others views and opinions he did every thing which he felt necessary at a time. To start with he demanded permission to join ‘North India’ tour during second year. Which was not for second year students as per old regulations . He was approached by group of other batch mates who wanted to go on trip as seats were vacant as third year students were not interested in tour. ‘Yes, I am interested.’ He said. To get the permission he reached associate deans cabin. He got appointment and met him. He convinced him. News spread in to the campus and organizers announced the meeting of interested candidates. “Students who will remit the initial deposit of Rs. 3000 will get the chance. Money has to be deposited immediately. We are going to Chiplun, today evening to book the tickets. So those who are interested and can deposit the sum please sit in the room and other can go out side.” Mr. Gokhale chief of organizer committee repeated his announcement for Manik who reached late for the meeting. Manik was interested but he was not having three thousand bucks. He took ‘Mr Gokhale’s ‘ permission to make arrangement of the money. He came out of the lecture hall and directly went to canteen. He asked ‘Rushi’ “is it possible for you to give me three thousand bucks right now? I will pay you immediately during next week ones I will come back from home.” To a surprise Rushi gave him three thousand rupees immediately from his wallet. His response wass so quick that ‘Manik’ remained astonishhed ! He went back to meeting room he deposited the sum. Then he realized only four or five students of his entire batch were coming to the trip and all other faces are almost unknown to him. Many of them were last year students. “Let it be, I will go for sure.” He said to himself. One fellow asked him to withdraw his name from the list. White boy with gray eyes and raised hairs, further stated that he didn’t want to go on north india tour but his friends were forcing him to do so and in addition they asked him to deposit the necessary amount as an advance. He was looking for a reason and he tried to cancel the trip by threatening Manik. Manik just smiled and ignored. Next meeting was called in to the practical room of ACSS department. Practical room with tables arranged in ‘c’ shape inside the big hall. Lab is equipped with titration flask, titration stands, bickers, test tubes, different kinds of acid containers and bottles, gas pipe lines, charts showing different soil textures and their characteristics, apart from this there are few ovens and metal instruments like augur. Table top in this practical room were special. They are painted with black color of asphalt. Racks of table contained most of the ‘non-useful’ material which was kept there for many years. Wooden and metallic stools are kept in front of the table. Students sit on it. Manik was playing with piece of white chalk when Mr.Gokhale entered the practical room. Maximum number of students were present. Mr.Gokhale took the attendance without looking at the attendance sheet. He simply pronounced the name of every student along with registration number and pointed out who were absent then. Later he explained the entire route of the eighteen day long north India tour. He gave every single detail regarding the probable timing of arrival and departure at every single location. He explained the reason why few locations like ‘wagha border’ were excluded and other locations like Dehradoon were added in the trip. Other member of the committee guided students regarding other stuff. At the end of the meeting Mr.Gokhale ones again took the name of all candidates who were finally going to north India tour and name of the station where they were supposed to board the train / join the trip including their bogie number and seat number respectively. Exactly after seven days, twenty four students along with three professors and one peon were supposed to go for tour.

समानार्थी शब्दांचं विरुद्धार्थी व्याकरण...!

समानार्थी शब्दांचं विरुद्धार्थी व्याकरण...! माझा एक जुना मित्र आहे आठवण काढून त्याला कधीही दूरध्वनी केला कि त्याचं ठरलेला उत्तर '"मी नंतर 'कॉल' करतो".अगदी आत्ता आत्तापर्यंत मी त्याच्या शब्दावर विश्वास ठेवून त्याचा 'कॉल' येईल म्हणून वाट बघत राहायचो.पण पट्ठ्या कधीच 'कॉल' करत नाहीं. बँकेत काम करताना कधी नव्हे ते एखाद्या ग्राहकाला गुंतवणुकीकरता एखादी योजना सांगितली कि त्याचा येणारा उत्तर, "साहेब नक्की करतो पण पुढच्या महिन्यात..! " या उत्तरावर महिने सोडाच पण वर्ष झाला तरी तो ठाम आहे. संस्थेकडून लादले जाणारे आणि बँकिंग चा पूर्वानुभव नसलेले व्यवस्थापक म्हणजे तर अजब नमुनेच आहेत. वरिष्ठांचा कुठलाही 'ई' मेल , मेसेज आला कि हे लगेच बाह्य सरसावून तोच 'तुमच्या माहितीकरता' असं म्हणून सगळ्यांना पाठवणार.पण हे करताना वरिष्ठांनी हे सर्व इतर लोकांपर्यंत त्याच माध्यमातून आधीच पोहोचवलेला आहे हे यांच्या गावीही नसतं. एकदा का हाताखालच्या लोकांना 'संदेश' पाठवला कि हे 'जबाबदारी' ढकलायला मोकळे !काही वेळा तर जी गोष्ट त्यांना आणि फक्त त्याचं करायला सांगितली आहे त्याचे संदेश हि हे इतरांना पाठवतात, मग ज्याला तो 'संदेश' आलाय त्याने तो नीट वाचायचा आणि पुन्हा पाठवणार्याला सांगायचा कि 'साहेब' हे तुमच्यासाठीच आहे !. सुरवातीला मी अगदी असे 'संदेश' मनापासून वाचायचो, आता मी फसत नाहीं. असाच एक व्यवस्थापक, आम्हा सगळ्यांची 'मिटिंग' घ्यायचा. 'संघटना, जबाबदारी.ग्राहक सेवा, संघ, एकत्रित जबाबदारी' इ.इ शब्द तो वापरायचा.प्रत्यक्षात त्याच्या विरुद्ध वर्तन असायचा त्याचं, काहीही चांगला झाला कि ते 'त्याने' केला आणि जे जे वाईट होईल ते इतरांमुळे (मुख्य रोष माझ्यावर असायचा.!) शेवटी एकदा स्पष्ट सांगितला सगळ्यांसमोर, "नाहीतरी तुमच्या म्हणण्याप्रमाणे मी काही करताच नाहीं नं, तर मग मी या पुढेही काही करणार नाहीं, मला विचारू नका..!! नंतर मी सोडून इतरांची 'मिटिंग' व्हायची..ग्राहक येवून तिष्ठत उभे राहायचे.. एकाने मला विचारला "हि काय वेळ आहे का मिटिंग घ्यायची ? तुम्ही आत (केबिन मध्ये ) नाहीं गेलात 'मिटिंग' ला? म्हटला "हो. काय आहे नं मला उगाच 'हो' ला 'हो' म्हणायला आवडत नाहीं, खटकला तर मी बोलतो. 'ते ' ज्यांना जमतं ते सगळे आत आहेत.. आणि 'वेळेचं' जे आहे नं ते त्यांना जाऊन सांगा..मी माझं काम करतोय !" मला हे असं 'बोलायचं एक आणि करायचं एक' हे धोरण खपत नाहीं, होत असेल तर 'हो' म्हणा, नसेल तर स्पष्ट 'नाहीं' सांगा, उगाच गोड गोड बोलत 'बघूया' कशाला म्हणायचं ? शाळेत असताना आमच्या 'जोशी' सरांचं एक ठरलेला वाक्य होतं-"सगळं बरोब्बर आहे !" वाक्य सरळ असला तरी त्याचा रोख असा असायचा कि ऐकणार्याच्या थोड्या उशिरा लक्षात यायचा कि 'तुझं चुकलेला आहे' असं सरांना म्हणायचं आहे !! शाळेतल्या रम्य दिवसांमध्ये ते एकच वाक्य सकारात्मक असूनही नकारात्मक आहे हे कळलं होतं.तोच प्रकार परीक्षेचा - समानार्थी शब्द द्या, विरुद्धार्थी शब्द द्या असे प्रश्न परीक्षेत होते. शाळा सोडली आणि तिथून पुढे हे वरकरणी समानार्थी दिसणाऱ्या शब्दांचं विरुद्धार्थी व्याकरण समोर यायला लागलं .राजकीय भाषेत बोलायचं झाला तर याला खास 'काँग्रेसी' व्याकरण म्हणता येईल."आमचा पक्ष भ्रष्टाचारच समर्थन करत नाहीं" हे पृथ्वी बाबांचं दोन दिवसापुर्वीच वाक्य (दर्डांच्या संदर्भातला) हे वानगी दाखल पुरेसा आहे. पक्ष समर्थन करत नाहीं पण भ्रष्टाचार करणार्यांना संधी देतो, पद देतो, फायदा घेतो त्याचं काय ? (उदा.कलमाडी !), असो..(आली मिळी गुप चिळी- सगळेच कोळसे आहेत..!) असं मधाळ पण खोटं बोलून आपण नक्की काय मिळवतो? जरी तत्क्षणी आपल्याला होणार्या त्रासाची धार कमी होते हे मान्य केला तरीही, समोरच्याला केव्हा नं केव्हा कळतच नं कि गोड बोलणारा खोटं बोलतोय किंवा आपल्याला टाळतोय ते ! मग असं आडून बोलण्यापेक्षा थेट खरं बोलायचं धाडस का नाहीं करायचं ? निदान गैरसमज तरी होणार नाहीं नं.त्याने. पण यालाच म्हणे 'व्यावसायिकता' म्हणतात. असाच मला मिळालेला एक सल्ला -'वैयक्तिक भावं भावना कार्यालयात आणू नकोस'! कामावर परिणाम होतो. क्षणभर मान्य केला पण नंतर विचार आला, प्रामाणिकपणा, चांगले संस्कार, विचार, आणि संवेदना बाहेर ठेवून जर का मी बँकेची पायरी चढायला लागलो तर माझा 'स्व' त्व काय उरतं?, यांच्याकडे अनुकरण करण्यासारखा काय आहे? तर, 'बँकेच्या' ग्राहकाला वाट्टेल ते खोटं बोलून 'विमा' विका,पैसे मिळेपर्यंत ग्राहकाच्या मागे मागे फिरा, आणि एकदा का त्याचा 'अर्ज आणि पैसा ' मिळाला कि त्याला 'विसरा' ! त्याला त्याची गरज आहे का? त्याची कुवत आहे का? इ. मुद्यांचा विचारही करायचा नाहीं.अशाच 'लुटलेल्या' पैशामध्ये नंतर 'सर्वोत्तम लुटारू' शोधून त्यांना 'कंपनी' देश विदेशात फिरायला घेवून जाणार. ओल्या,सामिष पार्ट्या झोडणार. हा यांचा व्यवसाय आणि हि यांची व्यावसायिकता.यातल्या एकाही गोष्टीचा मला मोह नाहीं.आणि ते माझं ध्येय हि नाहीं, त्या मूळे अशा 'फालतू' व्यावसायिकतेचा 'पायिक' होण्या पासून मी चार हात लांब आहे. यांचे छुपे मनसुबे आणि कामाची पद्धत बघून राग येतो. नावाला 'बँक' उघडायची आणि 'तिथे' आपल्याच दुसर्या विमा कंपनीच्या योजना विकायच्या.का तर म्हणे त्या शिवाय 'बँक' फायद्यात चालू शकत नाहीं ! कसं शक्य आहे, हे? अरे शुद्ध दुधात नफा असताना तुम्ही पाणी मिश्रित दुध विकून सुद्धा नफा नाहीं म्हणता, हे कसं पटेल? आणि हे भेसळयुक्त दुध पिवून येणारी ताकद किती दिवस पुरेल? असाच एक जुना प्रसंग,आत्याच्या नव्या घराची वास्तुशांत होती, पुण्यात. आत्त्याने मला आणि माझ्याच वयाच्या एका मुलाला (सधन कुटुंबातील) काही पैसे देवून खरेदीला पाठवलं. खरेदी होऊन आम्ही दोघे घरी आलो, सगळा व्यवहार आणि पैसे हे दोन्ही त्या मुलानेच बघितलं. मी नुसता बरोबर होतो. पण नंतर आत्याने 'मोठ्या आवाजात सर्वांसमक्ष मला विचारला, "अरे दिलेले पैसे कुठे आहेत? किती झाले? किती बाकी राहिले? ते दे बरं. असं सांगितला " मग मी पैसे ज्याच्या हातात दिले गेले होते त्याचा नाव सांगितला.पण काय आश्चर्य त्याला तिने 'चकार' शब्दाने विचारलं नाहीं. "मग ठीक आहे " येवढा मोघम उत्तर मिळालं. ती थेट काहीच म्हणाली नाहीं, पण आमची परिस्थिती गरिबीची असल्यामुळे, 'मी' पैसे 'ढापलेत' का याची ती चाचपणी होती. कारण प्रश्न हिशोबाचाच असता तर तोच प्रश्न त्याला हि विचारला गेला असता, आणि उरलेले पैसेही मागितले गेले असते.पण तसं झाला नाहीं. कारण तिला जे सुचवायचा होतं ते 'वेगळंच' होतं आणि ते मी 'व्यवस्थित' समजून घेतलं. आज माझ्या सुदैवाने माझ्या शाखेची तिजोरी माझ्याच हातात आहे..आणि दैवयोगाने जो विश्वास 'त्या' आत्त्याने दाखवला नाहीं नेमका तोच विश्वास बँकेचे ग्राहक माझ्यावर दाखवतात, त्यांचे पैसे विश्वासाने माझ्याकडे द्यायला त्रयस्थ माणसालाहि सांगतात. त्यांची कागद पत्र, पैसे काहीही असलं तरी बँकेतली इतर लोक सोडून माझ्याकडेच आणून देतात. नं बोलावता !अशा प्रत्येक वेळी लहानपणीचा तो प्रसंग हटकून आठवतोच. त्याचं आत्त्याचा दुसरा किस्सा. बाबा गेल्यावर दहाव्या दिवशी, पिंडाला कावळा शिवत नसताना..तिने मला काय सांगावं? "आत्याचे सर्व पैसे मी परत देईन म्हण"...ज्या आत्त्या करता शेवटचे दोन महिने बाबा अखंड राबत होते, तिला बाबांच्या जाण्या पेक्षा तिच्या अडकलेल्या पैशाचा दुक्खं जास्त होतं, पण बोलताना वाक्य काय तर "तुझ्या बाबांचा जीव त्यात अडकला असेल नं..म्हणून तसं म्हण...!" काय तरी 'आव'....!!! 'ती'ने जे केला ते ती वयाने मोठी म्हणून मी निमूट ऐकून घायचा..आणि मी तिचा उद्देश सांगितला- खरं बोललो तर 'उद्धट' ! सगळे पैसेदेताना पुन्हा विचारला, 'तुझे आणि काही असतील, व्याज असेल तरी सांग...देतो !!! पैसे बुडवणं हा उद्देश माझ्या बाबांचाही नव्हताच ! देण्याची वेळ पाठी -पुढे झाली असेल. काय म्हणायचं ते म्हणा.मी माझ्या संवेदना पूर्ण जागृत ठेवून प्रामाणिक पणे काम करत आलोय..आणि तसंच करणार.समोरच्याला फसवायचे संस्कार माझ्या 'आई -बाबांनी' माझ्यावर केलेले नाहीत.माझ्या शब्दाचा जो खरा अर्थ आहे तोच समोरच्या पर्यंत गेला पाहिजे. शेवटी 'शब्दाची' म्हणून काही किंमत आहे का नाहीं ? तूर्तास इतकंच. गुरुप्रसाद खाडिलकर. सदाशिव पेठ, पुणे. ०९-०९-२०१२. सायंकाळी. ४.५८ वा. ९९६०३९७७७३ ९४०४८३७३७३

बर्याच दिवसानंतर ...

बर्याच दिवसानंतर

"नवीन काय लिहिलास ?" इथ पासून "खूप छान लिहितोस...पुस्तक काढ एखाध...." असे प्रश्न आणि प्रतिक्रिया या मध्ये बरेच महिने काही लिखाणाच झाला नाहीं माझ्याकडून. डोक्यात विचार येतातच...पण ते शब्दात व्यक्त करायला लागणारा निवांतपणा आणि आतून येणारा 'ओघ' यांचं समीकरण जुळल्याशिवाय मनासारख लिखाण होत नाहीं. आज तो योग आलाय..अजूनही मी काय लिहायचा हे ठरवला नाहीये...अपेक्षांचं ओझं (इतरांच्या..! ) घेवून लिखाण करण्याची हि माझी पहिलीच वेळ...दत्ता गुरूंच्या कृपेने निभाव लागेल, बघूया.
मधला काळ हा खूप मनस्तापाचा आणि स्थित्यंतराचा गेला...आधी नंदुरबार मधून शिरूर ला येणं...तिथे रुळे पर्यंत पुन्हा रांजणगाव ला बदली होणं..नवीन मानसं ...नव्या स्वरूपाच काम.. नवीन लोकांची कामाची पद्धत आणि स्वभाव... सगळंच मला नं आवडणारा...आणि तितकाच खटकणार.....!!! आत्महत्या...नर्मदा परिक्रमा.., जगण्याच नेमका ध्येय काय याबाबतचा संभ्रम..घरातली जबाबदारी...मोजक्या पण खंबीर माणसांच्या माझ्याकडून असलेल्या अपेक्षा...आणि सर्वात महत्वाचा माझ्यावरचा विश्वास...हे सगळं एका बाजूला..आणि दुसर्या बाजूला मनस्वी जगण्याची ओढ असलेला आणि कोणत्याही परीस्थित तडजोड करण्यास इच्छुक नसलेला मी...!!!
"तू शांत रहा..कुणाला काही भडकून बोलू नकोस...वाद घालू नकोस..होय म्हणून सोडून दे. आपलं नुकसान होत नाहीं ऐकून घेतला म्हणून." ती. आई.चा मला नेहमीचा सल्ला...आणि माझा त्र्याला नित्याचा विरोध...ठरलेला. प्रश्न ऐकून घेण्याचा नाहीं तर...जो ऐकवतोय त्या व्यक्तीची कुवत..आणि त्या पाठी मागची मिजास..यांचा आहे... 'माझा म्हणणं बरोबर आणि उद्देश स्वच्छ असताना मी का म्हणून ऐकून घेवू ??? निव्वळ ती व्यक्ती माझ्या वरच्या पदावर आहे म्हणून...अजिबात नाहीं...! शाळेत, पुस्तकात,..प्राचार्य शिवाजीराव भोसल्यांच्या भाषणात ऐकलेले व्यक्तिमत्वांचे आदर्श हे...आचरणात आणण्यासाठी नजरेसमोर ठेवू का...माझ्या मार्च मध्ये होणार्या 'रेटिंग' साठी आणि ' बोनस' साठी गुंडाळून ठेवू ??? कुणी कितीही वेड्यात काढला तरी...माझे आदर्श आणि तत्व मी .सोडत नाहीं..सोडणार नाहीं..या मूळेच बहुदा..मनस्ताप आणि वाद हे मला कायम साथ देत असतात..असो. कुणीतरी बरोबर असलेला चांगला असता..!!!
बँकेत 'कॅश कौन्तर' वर बसायला लागल्या पासून... ग्राहक कडून येणाऱ्या पैशान मध्ये कमी जास्त होण्याचे प्रसंग नित्याचेच..देवाच्या कृपेने आजपर्यंत जादा आलेले पैसे..जेव्हा ते कुणाकडून आलेत हे लक्षात येतं त्यावेळी 'खिशात' घालायचा मोह मला झालेला नाहीं.हि इमानदारी दाखवताना..पदरमोड करून काही पैसे संध्याकाळी भरावे हि लागले आहेत..! माझ्याकडून नजरचुकीने जास्त गेलेले पैसे प्रामाणिकपणे परत आणून देणारे लोक हि भेटले ! इतक्या पैश्यामध्ये वावरल्यावर पैश्याचा मोह- आकर्षण अजिबात उरला नाहीये..!
पैसा - अधिकार या पेक्षा विश्वासावर जास्त काम होतं ! हातात धनादेश नसताना..यंत्रणेत नोंद होण्या आधी सहा लाखांची रोकड हातात देणं असो..बारा-तेरा लाखांची रोकड मोजण्या आधी..निव्वळ जमा पावतीवरचा आकडा बघून ती खात्यात जमा करणं, शे- पाचशे ची एखाद दुसरी नोट..किंवा दहाचं अक्खा पुडकं जादा असेल तेव्हा ग्राहकाला परत करणं..या प्रत्येकवेळी मजा आली...कारण तिथे विश्वास होता - कधी माझा इतरांवर..कधी इतरांचा माझ्यावर !! माझ्या रक्तातला संस्कार अशावेळी मदतीला आला...येतोय....!
वर्ष-सव्वा वर्षात एकाही ग्राहकाला एकही विमा 'पोलीसी' मी विकू शकलो नसताना...त्या क्षेत्रातले 'बाप' लोक मला म्हणाले- "याचा चेहरा खूप विश्वासू वाटतो. हा मितभाषी आहे.(माझ्या आईचा आणि जवळच्या लोकांचा याला तीव्र आक्षेप आहे !) लोकांना ते आवडतं.तुझ्या जागी दुसरा माणूस गेला ग्राहकाकडे तर दहा हजार घेवून येईल...तू गेलास तर तो लाख पण देईल..." मी हसावं का रडावं...???? प्रत्यक्षात मी एकही सेवा ग्राहकाला 'विकली' नाहीं...कारण 'गळ्यात मारणं' हा माझा स्वभाव नाहीं...ते मला जमतही नाहीं..! हे ज्यांना माहिती आहे..आणि जे मला खूप चांगलं ओळखतात त्यांनीच अशा 'मार्मिक' प्रतिक्रिया देणं म्हणजे..किती विरोधाभास.
मुळात बँक चालवताना तुम्ही विमा आणि 'म्युटुअल फंड' विकताच कशासाठी ? म्हणे यांच्या शाखा फायद्यात येण्यासाठी..हे विकाव लागता...! अरे तुम्ही दुधाच्या धंद्यात आहात..आणि दुधात पाणी मिसळून विकला तरीही तुम्ही जर का नुक्सानीतच राहता मग गणित चुकतंय तूमचा. रिझर्व बँकेने कशा साठी तुम्हाला ग्रामीण भागात विस्तार करायला सांगितलाय आणि तुम्ही काय करताय...? हातगाडीवर भाजी विकणाऱ्या माणसाचे आणि एखाद्या दुकानाच्या मालकाचे पैसे जर का तुम्ही एकच 'प्लान' मध्ये गुंतवायला लागलात..तर कसा चालेल? एकजण त्यांचा कष्टाचा पैसा तुम्हाला विश्वासाने देतो आणि तुम्ही तुमच्या कमिशन साठी त्याला अडकवता...दुसर्याकडे भरपूर 'काळा' पैसा आहे तो हि तुम्ही असाच 'पांढरा' करता...जो जास्त 'धंदा' करेल त्यांचा उदो उदो..आणि नंतर 'कंपनीच्या पैशाने' ओल्या पार्ट्या झोडता....हा पैसा शेवटीग्राहकांच्या खिशातूनच आणता नं ? काय गरज आहे याची ? म्हणे पाच पाच हजाराचं खात उघडा आमच्या बँकेत...कमी पैसे ठेवलेत तर दंड द्यावा लागेल..का म्हणून ??सरकारला धाड भरली आहे का ?रोटी-कपडा मकान नाहीं तर नाहीं..बँकेत खाता तरी द्या प्रत्येक नागरिकाला..जितकी जास्त लोक यंत्रणेचा जितक्या लवकर अविभाज्य भाग बनतील तितक्या लवकर काळे धंदे लक्षात येतील आणि उपाय करता येईल. पण मला शंका आहे या सगळ्यांना स्वच्छ कारभार नकोच आहे..यांना एकूणच जितकी होईल तितकी अव्यवस्था आणि बजबजपुरी वाढवायची आहे.
नुकताच नजरेसमोर घडलेला किस्सा..एका माणसाची नवी कोरी गाडी (दुचाकी) चोरीला गेली...परत मिळालीच नाहीं...गाडीला नंबर पण मिळालेला नाहीं..विमा कंपनी अशा गाडीचे पैसे देत नाहीं..म्हणून हा माणूस..एका वजनदार माणसाला घेवून पुणे 'आर टी ओ' कडे गेला.. नजरेसमोर नसलेल्या गाडीचं 'पासिंग' झाला..नंबर मिळाला...त्या माणसाने विमा कंपनीकडून रक्कम मिळवली...आणि आता 'सेकंड हान्ड' गाडी (सी बी झेड ) तो वापरतोय रुबाबात एकदम !!!
काय चाललंय नक्की ???
याला प्रगती आणि सुधारणा म्हणायची का ?
माझ्या मित्राने एकदा सांगितला होतं...'तुझा एखाद दिवस 'डोंबिवली फास्ट' मधला माधव आपटे होणार आहे...!! ' काय व्हायचा ते होवू दे..सहान करायचं नाहीं !
पुण्यातल्या स्वारगेट पासून शिवाजी नगर आणि पुणे स्टेशन पासून स्वारगेट किंवा शिवाजीनगर ला रात्री अपरात्री रिक्षाने यायचा म्हणजे दिव्यच ! आत्यंतिक गुर्मी आणि मनाला येतील ते दर..मला पटत नाहीं. माझ्यापुरता हा प्रश्न मी सोडवलाय...'चालत जायचं. सरळ. जो पर्यंत माझ्या विचारात आणि पायात जोर आहे तो पर्यंत यांचे लुटमारीचे मनसुबे उधळून लावायचे.' परवाच पुणे स्टेशन ते शिवाजी नगर रात्री दोन वाजता चालत गेलो...तीन किलोमीटरच्या अंतराला ऐंशी रुपये मी का देवू ?? आपण शरण जातो म्हणून लोकं गैरफायदा घेतात.
आपली जडण घडणच चुकीच्या प्रकारे होते असं वाटतं केव्हा केव्हा..म्हणजे नागरिकशास्त्राच्या पुस्तकात...पालिकेची, महापालिकेची कर्तव्ये....या खाली दिवाबत्ती करणे पाणी पुरवठा करणे ..इ.इ दिलेला असता. महापालिका आणि अन्य सरकारी यंत्रणा आता लोकांसाठी राबत नाहीं...इथे प्रत्येक ठिकाणी वशिलेबाजी आणि नेत्यांची मस्ती चालते. निवडून कोन येणार हे आता फक्त या देशाचे नागरिक ठरवत नाहीत..बांगलादेशी घुसखोर आणि महाराष्ट्रात 'परप्रांतीय' भय्ये याचं सहकार्य ज्या पक्षाला मिळेल तो गट सत्तेत येतो. प्रत्येक उमेदवारी 'विकली आणि विकत घेतली जाते' इ उपयोगाची माहिती आपण का नाहीं देत शाळेपासून..?
एखाद्या सत्तारूढ पक्षाच्या नेत्यांच्या घरातली पत्रे..इ. गोष्टी अभ्यासक्रमात समाविष्ट असतात. पण ती पत्रे / लेख / धडे निवडणुकीतली गणिते डोळ्यासमोर ठेवून समाविष्ट / वगळली जातात...यातही राजकारण चालता..हे आपण मुलांना सांगताच नाहीं...एखाद्या प्रभागात..चारचाकी धुण्यायेव्हाधा पाणी का येता...आणि दुसर्या प्रभागात...पाणी भरण्यासाठी एव्हढी रांग का लागते हे मुलांना का नाहीं शिकवत आपण ?
असं केल्याने दोन गोष्टी साध्य होतील...नवीन पिढी लवकर निगार गट्टा होईल...आदर्श गिरवत वेळ घालवून मग जीवनाच्या लाचारीशी जुळवून घेताना जाणारा वेळ -पैसा आणि मनस्ताप कमी होईल.
आणि चुकून माकून कुणाच्या जाणिवा जागृत झाल्याच तर काहीतरी चांगला घडेल.

अजून अभ्यासक्रमाच धोरण माझ्या अखत्यारीत नाहीं .... होतं होईल तो विचार करायचा.. आणि विचाराशी प्रामाणिक आणि सुसंगत कृती करायची. निराश मूळीच व्हायचा नाहीं..लढत राहायचं...'कणा' कविता आणि 'कोलंबसाच गर्वगीत' आठवत बिनधास्त जगायचं.. "बस..आता शांत बिलकुल राहायचा नाहीं...पलटून वार करायचा.." हे पुन्हा एकदा ठरवला तेव्हापासून...मी हळू हळू पूर्ववत व्हायला लागलो. शांत राहणं, संयम वगैरे गोष्टींचा लोक गैरफायदा घेतात..तुम्हाला व्हायचा तो त्रास होतोच..तो जर असाही होणार आणि तसाही होणार मग निदान आपणही प्रत्युत्तर दिलं याचा समाधान का मिळवू नये ? माझी 'मात्रा' एकदम लागू पडली..! मलाही आणि त्यानाही..
लिखाण-वाचन करणं ..दरम्यानच्या काळात खूप अशक्य झाल. नंदुरबारच्या तुलनेत बर्याच सोयी सुविधा..आणि वेळ हाताशी असताना असं झालं याचा शल्य आहे ...पुण्या- मुंबईतल्या मित्रमैत्रिणींच्या भेटीगाठी...रत्नागिरी ला जाण या निमित्याने प्रवास मात्रं होतोय आजकाल...
स्वातंत्र्याचे उरलेले शेवटचे काही महिने...वर्ष..(देव जाणे ! ) मस्त धमाल करत जगतोय.परवा तर झोपताना खूप सारे विचार आले डोक्यात...त्यातले काळजीचे विचार एका पिशवीत भरले..ती पिशवी सरळ बाजूला ठेवली...उठल्यावर बघू असं म्हणत ! मस्त झोप लागली. येणाऱ्या जबाबदारीची जाणीव आहे.'ती' जर का 'जाणीव' घेवून आली तर मजा येईल.
बरीच स्वप्नं बाकी आहेत...ती प्रत्यक्षात कशी आणायची याचीही चाचपणी करतोय...'पुस्तकाचा' विचार तर आहेच आहे..पण सहज स्फुरलेल्या एखाद्या कवितेचा समाधान बर्याच काळात अनुभवला नाहीये, आकाश केव्हा भरून येता बघायचा....